«УЧЫНКАМ НАШЫМ ПАШЛІ ЎМАЛОТ...»

Збіраючыся на хрэсьбіны ўнука маёй сяброўкі, я купіла адпаведную гэтай нагодзе кнігу — «Хрысціянская азбука. Чытанне для дзяцей і бацькоў». Выдадзеная «Біблейскім таварыствам у Рэспубліцы Беларусь» у 2003 годзе накладам у 3000 асобнікаў, кніга прыемна здзівіла мяне сваім мудрым, сапраўды цікавым і для дарослых, і для дзяцей зместам: кароткімі хрысціянскімі прыпавесцямі, аповедамі, казкамі, прымаўкамі, загадкамі і нават заданнямі, а яшчэ парадавала таленавітым мастацкім афармленнем (рэд. Н.Б. Назарава, мастак І. Гардзіёнак). Пагартаўшы яе па добрай філалагічнай звычцы да канца, на апошняй старонцы я ўбачыла верш Наталлі Арсенневай «Магутны Божа» і не ўбачыла прозвішча аўтара музыкі — Міколы Равенскага, што было б цалкам натуральна ў такой кнізе — даўно ж вядома, што гэты твор стаў духоўным гімнам, які гучыць у многіх касцёлах Беларусі, прынамсі ў Мінску.

Дарэчы, у рускамоўным выданні гэтай жа кнігі тымі ж укладальнікамі змешчаны ў канцы верш Канстанціна Раманава «Молитва» («Научи меня, Боже, любить…»). Асабіста я супраць перакладу верша Н. Арсенневай на рускую мову, але калі ў нас абедзве мовы лічацца дзяржаўнымі, то хіба не лагічна было б змясціць і беларускі тэкст у рускамоўнай кнізе? Не згадвалася імя Міколы Равенскага і ў кантэксце Году культуры, калі на беларускім тэлебачанні мільгалі імёны знакамітых кампазітараў — Глебава, Паліводы, Будніка. Вось вам і азбука культуры… Між тым менавіта Мікола Равенскі пакінуў беларусам у спадчыну два духоўныя па сваёй сутнасці гімны: у савецкі час уся краіна слухала і спявала «Люблю мой край, старонку гэту…» на словы Канстанцыі Буйло, а музыка лічылася народнаю (у энцыклапедычным даведніку «Беларусь» (1995) так і напісана: верш «Люблю» стаў народнаю песняю; праўда, аўтар музыкі ўсё ж названы).

Не многія музыказнаўцы ведаюць, што Мікола Равенскі напісаў і «Ліпнёвы гімн» (на словы яшчэ аднаго «нацдэма» — Уладзіміра Дубоўкі), прысвечаны вызваленню Беларусі ад польскіх войскаў. Пісаў музыку і на словы Янкі Купалы, Цішкі Гартнага (таксама «ворага народа»), на вершы Максіма Багдановіча («Слуцкія ткачыхі», «Завіруха», «Не кувай ты, шэрая зязюля»; у час вайны напісаў музыку да «Пагоні»; і Максім Багдановіч, напэўна, стаў бы «ворагам народа», калі б пашчасціла дажыць да «чырвонай паводкі»).

Публікацый пра Міколу Равенскага вельмі мала. Найбольш падрабязны энцыклапедычны артыкул надрукаваны ў «Энцыклапедыі гісторыі Беларусі» (2001 г., т. 6, аўтар – Марына Аўсяная). Гэтае выданне энцыклапедыі ўнікальнае тым, што на вокладках яго першых двух тамоў (1993 і 1994 гады) змешчана выява «Пагоні» — у 90-я гады «Беларускую Энцыклапедыю» ўзначальваў Міхась Ткачоў, таленавіты гісторык і сапраўдны патрыёт, які, на жаль, заўчасна памёр у 1992 годзе. Першы том быў падрыхтаваны да друку пад яго кіраўніцтвам (ды і астатнія тамы зроблены добрасумленна), а ў рэдкалегію сярод іншых уваходзілі У. Конан, М. Ермаловіч, В. Скалабан, Б. Сачанка, А. Мальдзіс, вядомыя сваёй адданасцю Бацькаўшчыне і праўдзе гісторыі.

Паводле згаданага артыкула, беларускі кампазітар, фалькларыст Мікола Равенскі (1886 — 1953) нарадзіўся ў вёсцы Капланцы Ігуменскага павета (цяпер Бярэзінскі раён). У 1913 – 1915 гг. вучыўся на рэгенцкіх курсах у Маскве і Пецярбургу, пасля чаго працаваў рэгентам і настаўнікам спеваў у Наваградку. Быў актыўным збіральнікам народных песняў, якія вельмі любіў, і нават удзельнічаў у фальклорнай экспедыцыі, арганізаванай Інбелкультам у 1921 годзе. Скончыў Маскоўскую кансерваторыю, працаваў у Мінску выкладчыкам у музычным тэхнікуме і ў Беларускай кансерваторыі. Сябраваў з Уладзімірам Дубоўкам і ўвогуле быў блізкі па сваіх поглядах да літаратурна-мастацкага аб’яднання «Узвышша». Дарэчы, менавіта У. Дубоўка быў першым, хто напісаў пра М. Равенскага («Узвышша», 1928 г., № 3).

У 1929 г. М. Равенскі пачаў працу над операй «Браніслава» па аднайменнай паэме У. Дубоўкі, але пасля арышту У. Дубоўкі ў 1930 г. опера была канфіскаваная Народным камісарыятам асветы Беларусі, а ў 1938 г. Міколу Равенскага выключылі з Саюза кампазітараў і фактычна пазбавілі працы. Чаму выключылі — у артыкуле не сказана. За адно сяброўства з У. Дубоўкам, за прыхільнасць да яго творчасці, за музыку на яго вершы ўжо можна было выключаць, а ён жа сябраваў яшчэ з Кузьмою Чорным, які пасля «дбайных» рук чэкістаў не дажыў да 45-ці гадоў. Мала таго, што сябра «ворагаў народа», нацдэмаў, дык яшчэ і родны брат. Менавіта ў 1938 г. быў арыштаваны і расстраляны ў Курапатах (што стане вядома пазней) настаўнік Антон Равенскі, які меў шасцёра дзяцей, хату без падлогі, але надта багатую бібліятэку — быў разумны і гаварыў «антыдзяржаўныя рэчы». Пра брата Міколы Равенскага і, найперш, пра драматычны лёс самога кампазітара выдатна напісала Дзіяна Чаркасава ў артыкуле «Альфа і амега яго жыцця» (час. «Полымя», 1992 г., № 12). Па яе словах, Анатоль Багатыроў сцвярджаў, што прозвішча Міколы Равенскага было сярод тых, «каго абавязкова арыштавалі б, каб не вайна…»

«І тым не менш няма ніякіх падстаў, — піша Дзіяна Чаркасава, — меркаваць, што Мікола Равенскі ўспрыняў вайну як збавенне. Як і на мільёны людзей, яна абрынулася на яго, быццам абвал, і прымусіла выбіраць свой шлях <...> У час вайны, пакінуўшы Мінск, М. Равенскі жыў у Чэрвені, працаваў у царкве псаломшчыкам, выконваў іншыя абавязкі, а самае галоўнае — стаў рэгентам царкоўнага хору. Ён ведаў і любіў царкоўную музыку, ім самім напісана многа цудоўных твораў, якія гучалі і гучаць у храмах. М. Равенскі быў з дзяцінства і да скону веруючым чалавекам, і вера ў міласць Усявышняга дапамагала яму выстаяць у найцяжэйшых жыццёвых варунках».

У 1944 г., калі фашысты ўцякалі з нашых земляў, Мікола Равенскі таксама вырушыў на Захад, але ці можна назваць яго за гэта здраднікам?

Працытую радкі з верша Наталлі Арсенневай «Не першыя» («Туга па радзіме», Мінск, 1992):

<...> Не першых сюды нас кон з ветрам прыгушкаў, выгнаннікаў з торбаю, сэрцам і кіем, з прыдушанай мовай, адзінай, што душы адныя адным адчыняе. Такія, не першыя, мы запынілі пагоню натоўпу чужога за ўдачай і хлебам, у ходзішча ўросшы, з душой пад адхонам, зляканай усмешкай… Не першыя, дзе там! Паўвеку таму, над густою вадою, стаялі, як мы тут, дзядзькі з-пад Налібак, дзяўчаты з-пад Шчары грамадкай рудою <...> што ўчора нагбом, набрынялаю жменяй, асот і куколь з каласамі зразалі, рыпліваю сошкай гарнулі каменне і роднаю песняй разгойдвалі далеч…

Ці было ім соладка на чужыне, адказала таксама Наталля Арсеннева:

Не цалавала рук нікому я ў жыцці. Табе ж, мая зямля, я цалавала б ногі…

На пачатку 1990-х, калі беларусам здалося, што цяпер ужо сапраўды ва ўсім можна разабрацца аб’ектыўна і справядліва і нешта са страчанага нават вярнуць, Святлана Берасцень (адна з найбольш таленавітых журналістаў «ЛіМа») адшукала дачку Міколы Равенскага Вольгу Аляксеенку — артыстку Акадэмічнага хору Дзяржтэлерадыё Беларусі, якая не толькі доўгі час не ведала, што яе бацька аўтар музыкі гімна «Магутны Божа», але, як і яе маці Яніна Станіславаўна (другая жонка М. Равенскага, першая памерла маладою), не ведала нават даты яго смерці — такі быў час… Размова С. Берасцень з дачкою М. Равенскага з’явілася ў «ЛіМе» (5 сакавіка 1993 г.) пад назваю «Маўчанне было надта доўгае…» Аказваецца, толькі ў 1971 годзе дачка Антона Равенскага Ніна «атрымала ліст з Англіі ад далёкай радні — цёткі Тані, якая ў нейкай газеце напаткала знаёмае імя». Праз перапіску з Таццянаю Руткоўскаю, дачкою стрыечнага брата Міколы Равенскага Аляксандра, Вольга Аляксеенка шмат чаго даведалася пра свайго бацьку, а вось запытацца пра тое, чаму ён апынуўся на чужыне без сям’і, адзін, са скрыпкаю, страціўшы ўсё, Святлана Берасцень не адважылася. Дарэчы, у энцыклапедыі «Тэатральная Беларусь» (2003 г., т. 2) ёсць артыкул пра Ніну Антонаўну Равінскую — заслужаную артыстку Беларусі, былую салістку (1970-я гады) мінскага тэатра музкамедыі — Беларускага дзяржаўнага музычнага тэатра. Гэта была прыгожая, таленавітая жанчына з прыгожым сапрана…

У чарговы раз гартаючы старонкі часопіса «Полымя», я адчувала даўкую роспач, перачытваючы вось гэтыя радкі: «Трагічна абарвалася ў гады вайны жыццё старэйшай дачкі кампазітара Лёлі Равенскай, — піша Дзіяна Чаркасава. — Яна была блізкім сябрам і сувязной Ісая Казінца, які з першых дзён акупацыі Мінска стварыў падпольную групу, быў сакратаром Мінскага гарадскога падпольнага камітэта КПБ. Таго самага І. Казінца, Героя Савецкага Саюза, імем якога названа адна з вуліц нашага горада, і на ёй жыве Лёлін сын, прыёмны сын Казінца, марскі афіцэр Барыс Камінскі, унук апальнага беларускага кампазітара Міколы Равенскага. Казінец і Лёля трапілі на явачнай кватэры ў рукі гестапа. Пасля катаванняў Казінца павесілі ў скверы каля тэатра імя Янкі Купалы, а Лёлю расстралялі ў двары мінскай турмы…»

Мікола Равенскі ведаў пра гэта, і смерць дачкі была і яго ахвярапрынашэннем… Гэта здарылася ў маі 1942 года. Іменем Казінца ў Мінску названыя плошча і вуліца, а на месцы пакарання смерцю ёсць мемарыяльны знак, але ў энцыклапедычным артыкуле пра Героя не згадваецца імя яго паплечніцы Лёлі Равенскай…

Цікава, з кім Мікола Равенскі сябраваў на чужыне? Хутчэй за ўсё, сапраўдных сяброў (пасля У. Дубоўкі і К. Чорнага) не было, бо пасля яго смерці знікла нават яго найвярнейшая сяброўка — любімая скрыпка. Але ў 1990-я гады ў Беларусі ў Міколы Равенскага з’явіўся новы сябра (гэта ж духоўнае паняцце!), роўны У. Дубоўку і К. Чорнаму, — гэта быў Ніл Гілевіч. Аднойчы ўражаны гімнам «Магутны Божа», менавіта ён, як старшыня камісіі Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь па адукацыі, культуры і захаванні гістарычнай спадчыны, 20 красавіка 1995 г. горача даказваў, што песня, створаная ў далёкім замежжы беларусамі з драматычным лёсам, назаўсёды адарванымі сілаю абставінаў ад Бацькаўшчыны, павінна стаць дзяржаўным гімнам. Але «сіла абставінаў» і на гэты раз была мацнейшаю…

…Размаўляючы з жонкаю Міколы Равенскага Янінай Станіславаўнай, Дзіяна Чаркасава спытала ў яе, як яна можа растлумачыць, што такому высакароднаму чалавеку выпаў такі пакутлівы лёс і пакутлівая смерць (у яго быў рак). «Яе адказ, — піша Д. Чаркасава, — быў і просты, і загадкавы, і мудры мудрасцю чалавека, які многа перажыў і знайшоў сваё апірышча ў веры. — Шлях наш вузкі, сказана ў Евангеллі, хаця шырокай дарогай ідуць многія. Многія нарадзіліся, але нямногія выратуюцца».

…Яны паўсталі перад Богам з умалотам сваіх учынкаў, са сваёй любоўю, грахамі і пакутамі — Наталля Арсеннева, Мікола Равенскі, Кузьма Чорны, Уладзімір Дубоўка, Лёля Равенская, Ніл Гілевіч.Усе, хто ішоў у Неба вузкім шляхам.