РАМАН НА ЎСЁ ЖЫЦЦЁ

Паліцы ў кнігарнях ломяцца пад цяжарам кніг з парадамі псіхолагаў: «Як палюбіць сябе?», «Як заставацца ў згодзе са сваім жыццём?», «Як прыняць сваё мінулае?» (ёсць нават прапановы накшталт «Як за 30 дзён умацаваць пачуццё асабістай годнасці?» або «Палюбі сябе за месяц»). Прычына гэтай з’явы — у сучаснай папулярызацыі псіхалагічных ведаў. Аднак варта задаць сабе пытанне: калі нам прапануюць такія выданні, значыць, на іх існуе попыт? Адкуль ён бярэцца? Віктар Франкл, псіхіятр, псіхатэрапеўт, заснавальнік логатэрапіі, чыя кніга «Чалавек у пошуках сэнсу» разышлася мільёнамі экзэмпляраў, узгадваў, што большасць журналістаў, якія рабілі з ім інтэрв’ю, першым задавалі такое пытанне: «Доктар Франкл, Вашая кніга — абсалютны бестселер. Што Вы думаеце пра свой незвычайны поспех?». Аўтар звычайна адказваў, што лічыць поспех сваёй кнігі не сваім асабістым поспехам і дасягненнем, а хутчэй доказам духоўнай нястачы ў наш час. Калі мільёны людзей звяртаюцца да кнігі з назваю, якая ставіць пытанне пра сэнс жыцця, значыць для іх гэта надзвычай актуальная, надзённая праблема. Магчыма, сённяшняя зацікаўленасць літаратурай, прысвечанай пачуццю асабістай годнасці і любові да сябе, таксама выяўляе значнасць праблемы, якая нас трывожыць.

Як сябе самога...

Дарагі чытач, цяпер я хачу прапанаваць табе невялікі тэст. Засяродзься, звярні ўвагу на ўласную асобу і скажы сабе самому ў думках або ўголас: «Я прымаю сябе, цаню сябе, люблю сябе, прабачаю сабе»... Якія адчуванні і ўражанні гэта ў цябе выклікала? Ці не ўзнікала цяжкасці і ўнутранага супраціву, калі ты прамаўляў гэтыя словы, ці адчуваў ты ў душы гонар і радасць, ці табе здалося ўсё гэта глупствам, ненатуральным і недарэчным? А можа, гаворачы, ты адчуў, як смутак сцінае горла, бо ўжо вельмі даўно такія словы не гучалі з тваіх вуснаў? «Любі бліжняга, як самога сябе». Немагчыма любіць іншых, калі не любіш сябе. Развіваючы думку: немагчыма жыць у еднасці з іншымі, калі жывеш у бясконцай вайне з самім сабою. Мы ўсе ведаем значэнне гэтага біблійнага выразу, ён здаецца нам ужо зацяганым, але нам вельмі складана са шчырасцю сказаць сабе і іншым: «Я люблю сябе, прымаю сябе, прабачаю сабе...» У мяне такое ўражанне, магчыма, і памылковае, што гэтая праблема найчасцей узнікае ў веруючых людзей, перакананых, што чалавек павінен любіць Пана Бога і бліжняга, ненавідзячы сябе, забываючы пра сябе. З дзяцінства нам кажуць, што любоў да сябе — гэта эгаізм. Як доказ гэтага памылковага сцвярджэння цытуюць словы Езуса: «Калі хто хоча ісці за Мною, няхай адрачэцца ад сябе і возьме крыж свой, і ідзе за Мною» (Мц 16, 24). У некаторых перакладах «адрачэцца ад сябе» тлумачаць як «пакіне “я” за сабою». Атрымліваецца, што гаворка ідзе не пра тое, каб ненавідзець сябе, а пра тое, што нашае (фальшывае) «я», якое нас зняволіла, закрыла нам свет, трэба пакінуць за сабою. Эгаізм — гэта не любоў да сябе, гэта імя фальшывай любові да сябе. Такім чынам, евангельская нянавісць да сябе азначае не пагарду да ўласнай асобы, а іншае імя правільна акрэсленай любові да сябе.

Генрых Альдэгрэвер. «Прыпавесць пра добрага самараніна». Гравюра. 1554 г.

«А хто мой бліжні?»

Нам добра вядомая прыпавесць пра добрага самараніна: на вандроўніка нападаюць злачынцы, рабуюць яго і, зраніўшы, пакідаюць на волю лёсу. Няшчаснага, які ляжыць пры дарозе, мінаюць святар і левіт. Абодва заўважаюць яго, але не дапамагаюць. Нарэшце нейкі самаранін, «праязджаючы, знайшоў яго і, убачыўшы, злітаваўся. Падышоў, перавязаў яму раны, паліваючы алеем і віном. Пасадзіў яго на сваю жывёлу, прывёз у заезд і паклапаціўся пра яго. А на другі дзень, ад’язджаючы, дастаў два дынары, даў карчмару і сказаў яму: Паклапаціся пра яго. І як патраціш больш, я аддам табе, калі вярнуся» (пар. Лк 10, 30–37).

Езус адказаў гэтай прыпавесцю на пытанне кніжніка: «А хто мой бліжні?». Найчасцей мы разумеем яе, і гэта правільна, як заклік любіць сваіх бліжніх (асабліва няшчасных, пакрыўджаных лёсам). Мне хацелася б прапанаваць вам іншы погляд. На яго мяне натхнілі словы Карла Густава Юнга: «Тое, што я частую жабрака, прабачаю таму, хто мяне пакрыўдзіў, нават люблю ворага ў імя Хрыста, несумненна, можна высока ацаніць. Тое, што я чыню для найменшага з маіх братоў, я чыню для Хрыста. А што, калі б я цяпер зразумеў, што той найменшы, найбяднейшы з усіх жабракоў, той самы бессаромны крыўдзіцель з усіх, нават сам той вораг жыве ўва мне, што мне самому патрэбная міласціна маёй дабрыні, што я сам — той вораг, якога трэба любіць, што тады? Тады, як правіла, пераварочваецца ўся хрысціянская праўда, тады зусім знікаюць любоў і цярплівасць, тады мы кажам брату унутры нас: «рака́»*, тады асуджаем сябе, злуемся на сябе. Знешне мы хаваем, адмаўляем тое, што калі б сустрэлі такога найменшага з нас, хоць бы гэта быў сам Бог, які прыходзіць да нас у такой нікчэмнай постаці, мы б тысячу разоў адракліся ад Яго яшчэ да таго, як певень заспяваў бы першы раз».

Паглядзім на герояў прыпавесці ў кантэксце словаў Юнга. Абрабаваны і зранены чалавек, які ляжыць каля дарогі, — гэта тое, што ў нас зранена, пацярпела паразу, баліць, вартае сораму, зламанае, схаванае і самотнае, а дакладна тое, што трэба перавязаць, лячыць, што патрабуе ўвагі. Міласэрны самаранін і святар з левітам сімвалізуюць два спосабы стаўлення да самога сябе (і асабліва да зраненай і абрабаванай нашай часткі). Тут патрэбныя дужкі і невялікае тлумачэнне. Нашае стаўленне да саміх сябе будуецца на працягу ўсяго жыцця, і найбольшае значэнне ў гэтым маюць першыя гады. Кажучы простымі словамі, тое, як мы ставімся да саміх сябе, — гэта адлюстраванне таго, як іншыя (і найперш самыя значныя для нас асобы — найчасцей бацькі) калісьці ставіліся да нас. Гэта яны кажуць нам (наўпрост або іншымі словамі), кім мы з’яўляемся і чаго мы вартыя. Калі тыя значныя асобы ўважліва ставіліся да нашых патрэбаў, яны такім чынам вучылі нас, што мы вартыя любові і прымання. Людзі, якія маюць такі досвед, у дарослым жыцці могуць цешыцца належным пачуццём уласнай годнасці, а любоў да сябе прыходзіць сама сабою. Яны здольныя прызнаваць свае памылкі, але не пакутуюць ад іх бясконца. Яны здольныя прабачаць і прымаць прабачэнне. Калі ж наадварот — у дзяцінстве апекуны былі да нас няўважлівыя, займаліся толькі сабою, а пра нас забываліся, былі суровыя (незалежна ад таго, былі нашыя правіны свядомыя або несвядомыя, значныя або нязначныя), тады любоў і пашана да саміх сябе, здольнасць прабачаць сабе становіцца для такіх людзей вялікай цяжкасцю. Замест гэтага яны аўтаматычна бясконца абражаюць сябе, крытыкуюць, застаюцца няўважлівымі да ўласных пачуццяў і выбару, заўжды адчуваюць віну.

Святар і левіт — гэта сімвал тых апекуноў, якія занядбоўваюць і крытыкуюць сваіх выхаванцаў. Такія паводзіны значных для нас людзей вядуць да таго, што ў будучыні мы пачынаем ставіцца да сябе аналагічна: не ўмеем клапаціцца пра сябе, любіць сябе, жывём у бойцы з самімі сабою. Тое, што павінна было стаць падмуркам любові, стала асноваю аўтадэструкцыі, самаруйнавання. Святар і левіт бачаць зраненага чалавека, але не звяртаюць на яго ўвагі. Як часта людзі, якія пакутуюць ад пачуцця крыўды, кажуць пра сваіх бацькоў, сваякоў, настаўнікаў і катэхетаў: «Усе праблемы хавалі за шафу. Бачылі іх, але не звярталі ўвагі. Ніхто не заўважаў, як мне дрэнна. Я заставаўся сам-насам са сваімі няўдачамі».

Стаўленне міласэрнага самараніна да зраненага вандроўніка — гэта сімвал таго, як трэба ставіцца да сябе з любоўю і клопатам. Калі ў мінулым мы сутыкаліся з такім стаўленнем да сябе з боку іншых людзей, мы несвядома чынім гэтак жа. Тады праблемы няма. Мы ведаем, што павінны рабіць. Калі ж бліжнія ставіліся да нас сурова і крытычна, больш нагадваючы сваімі паводзінамі святара і левіта, міласэрнае стаўленне да сябе даецца нялёгка. Мы павінны навучыцца яму, і ў гэтым нам можа дапамагчы міласэрны самаранін. Вось шлях, якім мы павінны ісці: убачыў, злітаваўся, падышоў да зраненага і перавязаў яму раны, паліваючы алеем і віном, пасля пасадзіў на сваю жывёлу, прывёз у заезд і паклапаціўся пра яго. На наступны дзень аддаў яго ў апеку гаспадара. Гэты шлях можна разбіць на тры часткі: пазнай сябе, прымі сябе, пераступі праз сябе. Яго найперш трэба прайсці ў саміх сабе, каб быць здольнымі вырушыць насустрач іншым людзям.

Пазнаць...

Ісаак з Нінэвіі казаў: «Той, хто ўбачыў сябе самога, большы за таго, хто бачыў анёлаў». Параненага чалавека бачылі і святар, і левіт, але адзін толькі самаранін падышоў бліжэй. Пазнаць сябе можна толькі зблізу. Калі мы далёка ад сябе саміх, то няма чаго здзіўляцца, што мы не заўважаем пабітага чалавека. Вельмі часта мы не даем сабе рады ў працы, цяжкіх перажываннях і болю (асабліва псіхічным), замятаючы іх пад дыванок. Мы ўяўляем, што іх няма. Мы заплюшчваем на іх вочы або адварочваемся і паводзім сябе так, нібы нам нішто не перашкаджае ў дарозе. Але побач з нашаю дарогаю ляжыць пабіты чалавек. Калі хочаш пайсці далей, яго трэба заўважыць і падысці бліжэй. На практыцы гэта азначае, што не трэба ігнараваць свой боль, не трэба няўважліва ставіцца да яго і зменшваць яго. Нашая натуральная рэакцыя — аддаліцца ад балючых успамінаў і досведу (асабліва калі раней нас у гэтым ігнаравалі іншыя). Нават калі мы заўважаем гэтыя ўспаміны, то найчасцей хацелі б хутчэй пра іх забыцца. Мы ж тысячу разоў чулі ад блізкіх, знаёмых, святароў і духоўных кіраўнікоў, што трэба пакінуць мінулае ў мінулым, не засяроджвацца на тым дрэнным, што здарылася, а памятаць толькі добрае. Падысці да сябе — азначае агледзець увесь свой досвед: і добры, і прыкры. І яшчэ дадам: справа не ў тым, каб засяроджвацца на фактах — ці нешта сапраўды здарылася, ці гэта толькі маё перажыванне. Гэта не мае значэння, бо мы спрабуем падысці да сябе, а не да фактаў. Эмоцыі і пачуцці абвязкова прывядуць нас туды: беспамылкова пакажуць чалавеку шлях да сябе самога. Гэта не азначае, што яны — адзінае вымярэнне рэчаіснасці. Яны з’яўляюцца тэрмометрам для тваёй асобы, ключом да твайго ўнутранага свету. Толькі наблізіўшыся да сваіх пачуццяў і эмоцый (у тым ліку і да балючых) і пачаўшы перажываць іх без страху, мы зможам пазнаць іх і зразумець. Пазнанне і разуменне ўласных пачуццяў зберажэ нас ад занадта суровага самаасуджэння.

Прыняць...

Пазнаць і зразумець недастаткова. Гэтага замала. Што з таго, хто нехта ведае мяне, але не мае са мною аніякіх стасункаў? Мы хочам, каб нехта прыняў нас і палюбіў. Гэтага прагнуць нашыя сэрцы. Што зрабіў самаранін? Заўважыўшы параненага чалавека, ён глыбока ўзрушыўся і падышоў да яго. Натуральнай рэакцыяй на чалавечы боль і пакуты з’яўляецца эмпатыя. Падыходзячы да сябе, ты пазнаеш і пачынаеш разумець паранены бок уласнай асобы, і гэта натуральным чынам абуджае ў табе ўзрушэнне і спачуванне да сябе самога (асабліва калі ў мінулым гэтага было вельмі мала). Не будзем баяцца спачуваць самім сабе. Гэта нешта іншае, чым расчульвацца з прычыны ўласных патрэбаў або шкадаваць сябе з прычыны розных бедаў. Нікому не патрэбная літасць або сентыментальнасць, але ўсім патрэбнае спачуванне. Калі мы не здольныя спачуваць самім сабе, немагчыма праявіць эмпатыю да іншых або стаць на іх бок. Толькі тады, калі мы навучымся спачуваць сабе, мы зможам прымаць спачуванне іншых і дазволіць, каб нехта апрацаваў нашыя раны і пачаў намі апекавацца. У такім лячэнні нам патрэбнае віно праўды (не праўды фактаў, а праўды ўласных перажыванняў, якім мы можам давяраць) і алей спачування.

Здольнасць прыняць пабітага і пашкамутанага чалавека вынікае з таямніцы ўцелаўлення. Хрыстус прыняў усё чалавечае, апроч граху (але з яго наступствамі і ранамі). Айцы Касцёла, каментуючы гэтую таямніцу, пісалі, што толькі прынятае можа быць перамененым. Духоўнасць, якая ігнаруе нашую чалавечую (параненую) натуру, закрывае нам шлях да зменаў і аздараўлення. Томас Мертан так казаў пра гэта: «Хрыстус, якога мы знаходзім у сабе, зусім не тое, чым мы беспаспяхова імкнемся захапляцца ў сабе, і не тое, што мы імкнемся абагаўляць. Ён атаясаміўся менавіта з тым, што найбольш перашкаджае нам у саміх сабе, узяўшы на сябе нашую пасрэднасць, нашае ўбоства і нашыя грахі. Немагчыма жыць у супакоі з самімі сабою, пакуль мы не зразумеем, што, адкідаючы і не прызнаючы свае слабасці, мы тым самым адкідаем Хрыста, які любіць нас не ў нашай чалавечай славе, а ў нашым найбольшым прыніжэнні».

Пераступіць...

Шлях распачынаецца з пазнання і разумення сябе, але не завяршаецца прыманнем і любоўю да сябе. Прыняць сябе і паяднацца з сабою — гэта сродак, а не мэта. Псіхалагічныя спосабы дапамагаюць нам пазнаць, прыняць і ўзмацніць уласнае «я». Рэлігія і духоўнасць дазваляюць нам пакінуць яго і пераступіць праз яго. У прыпавесці, якую мы разглядаем, гэта сімвалізавана даручэннем параненага падарожніка апецы гаспадара пастаялага двара. Міласэрны самаранін смела пакідае параненага чалавека, якому ўжо аказаная дапамога. Зразумела, што прысутнасць іншых людзей узнікае не толькі напрыканцы шляху. На кожным этапе нам патрэбны іншыя людзі, якія з любоўю клапоцяцца пра нас, вучаць нас таму, чаго нам бракуе. Натура не дазваляе нам замкнуцца ў сабе. Чалавек — сацыяльная істота, якой патрэбныя адносіны з іншымі. Гэта адбываецца, калі мы аддаем сябе камусьці ў свабодзе і любові. Часта гэта каханы чалавек, але абавязкова — Бог, якому належыць чалавечае жыццё. Як у XV стагоддзі напісаў швейцарскі містык і святы Мікалай з Флюэ: «Пане мой і Божа, забяры ў мяне ўсё, што мяне ад Цябе аддаляе, дай мне ўсё, што мяне да Цябе набліжае. Пане мой і Божа, забяры мяне ад мяне самога і аддай мяне ўсяго Табе».

Дылема Нарцыса

Сучасная заходняя культура часта называецца нарцысічнай. Напэўна, ніколі раней у гісторыі мы так моцна не засяроджваліся на ўласных патрэбах, прагненнях, свабодзе, выгодах, спажывецтве. Але ці не забыліся мы ва ўсім гэтым, што значыць сапраўдная любоў да сябе? Можа таму мы гадзінамі ўсляпую шукаем для сябе ўзоры. Можа з гэтай прычыны мы часта трапляем у пастку Нарцыса, які з бесперапынным самазахапленнем узіраецца ва ўласны адбітак. Аднак не забудзьмася, што пад усмешліваю і падцягнутаю ліфтынгам маскаю Нарцыса хаваецца трагедыя недахопу любові і пачуцця ўласнай годнасці. Нарцыс умее засяроджвацца на сабе, але не ўмее сябе любіць. Ён умее засяродзіць на сабе ўвагу іншых людзей, але не ўмее з любоўю прыняць іх. Ён пераблытаў любоў з захапленнем. Прагнучы любові, ён заўжды гоніцца за захапленнем. Але гэта сляпы завулак, тупік, бо захапленне і слава не могуць наталіць унутранага прагнення.

Оскар Уайльд сказаў: «Любіць самога сябе — гэта пачатак раману на ўсё жыццё». Давайце не затрымлівацца на самым пачатку — але дазволім сабе выплыць на глыбіню водаў любові. Тады мы ажыццявім той цудоўны парадокс, які так проста акрэсліў М. Бубер: «Пачынаць з сябе, але не спыняцца на сабе, лічыць сябе пунктам выхаду, але не мэтаю, пазнаваць сябе, але не займацца сабою».

Пераклад з польскай мовы Юліі Шэдзько.
Паводле: “W drodze”,
№ 12, 2011 год.

Рака́ — дурань, пусты чалавек (арам.).