АДКУЛЬ Я МАГУ ВЕДАЦЬ,
ШТО ГЭТА ГОЛАС БОГА?

Прапануем чытачам размову з дырэктарам Тамістычнага інстытута ў Варшаве Паўлам Крупам OP. Тамістычны інстытут быў заснаваны Ордэнам дамініканаў у Польшчы ў 1958 годзе па благаслаўленні кардынала Стэфана Вышынскага для вывучэння еўрапейскай тэалагічнай традыцыі ў святле навукі святога Тамаша Аквінскага, выдання твораў сярэднявечных тэолагаў, а таксама адукацыйнай дзейнасці (лекцый, сімпозіумаў, дыспутаў), якая дапамагае сучаснаму чалавеку ўвайсці ў свет класічнай філасофіі і тэалогіі.

— Катэхізіс Каталіцкага Касцёла вучыць, што сумленне — гэта найпатаемнейшае месца і своеасаблівы санктуарый чалавечай душы, дзе ён прабывае сам-насам з Богам. То бок, гэта ўказанне на пэўную містычную рэчаіснасць. А ў іншым месцы Катэхізіс акрэслівае сумленне як «суд розуму». У гэтым можна заблытацца.

— Synderesis і conscientia!

— Вы не палегчылі мне гэтага разумення!

— Я ведаю, што пачаў размову «проста з моста». Гэты падзел паняццаў адбыўся з падачы святога Тамаша Аквінскага, які ў першай частцы другога тома «Сумы тэалогіі» разважае над тым, што такое сумленне і як яно дзейнічае. Падставаю для разважанняў Тамаша былі адрозненні ў вучэннях Арыстоцеля і іншых старажытных філосафаў. Хрысціянства ж атрымала ў спадчыну не толькі Стары Запавет, а і ўнёскі грэцкай культуры, для якой істотнымі былі пытанні чалавечай маралі і этыкі.

— То бок, Тамаш адрозніваў два ўзроўні сумлення?

— Я б сказаў, два спосабы разумець сумленне. Першы спосаб ён назваў synderesis. Гэта значыць: тое, што было дадзена нам звыш, тое, што чалавек атрымлівае разам са сваім існаваннем і што выяўляецца ў яго імкненні да добрага стану цела і душы. Маё імкненне да шчасця вядзе да таго, што я ў асноўным здольны зразумець, што для мяне добра, а што дрэнна.

— Атрымліваецца, што тут асноўнай кропкай адліку буду я сам?

— Менавіта так. У этыцы гэта зводзіцца да простага правіла: чыні дабро, унікай зла. Чалавек імкнецца да таго, што дае яму радасць, спакой, прыемныя адчуванні, і ўнікае таго, што перашкаджае яму гэтага дасягнуць.

— І дзе ж тут месца для містычнай сустрэчы з Богам?

— Synderesis — гэта не зусім тое, што Катэхізіс называе санктуарыем душы. Тамаш, хіба, бачыць у synderesis Божы дар, але апісвае яго хутчэй як пэўную рысу чалавечай натуры, нешта накшталт інстынкту — найвышэйшага, аднак, за інстынкт абараняць жыццё, размнажацца або харчавацца. Заўважце, мы міжволі кажам сабе: гэта добра, а гэта дрэнна.

— Мы, хіба, яшчэ часцей кажам: «Адчуваю, што гэта добра, мне здаецца, што гэта дрэнна».

— Міжволі — не значыць бяздумна. У маральнай ацэнцы неабходна задзейнічаць інтэлект, бо інакш можна вельмі заблытацца. Узгадайце казку Ганса Хрысціяна Андэрсена пра Снежную каралеву, вельмі мудрую казку. Гісторыя пачынаецца з таго, што д’ябал зрабіў люстэрка, і ўсе прыгожыя і добрыя рэчы выглядалі ў ім брыдкімі, а ўсе дрэнныя рэчы выглядалі дасканалымі. Калі люстэрка разбілася, яго аскепкі разляцеліся па ўсім свеце. Адзін з іх трапіў у вока Каю. І што ж адбылося? Кай і далей бачыў навакольны свет, але бачыў наадварот. Тое, што дагэтуль здавался добрым, стала цяпер здавацца дрэнным: Герда, яго дарагая сяброўка, пачала быць нязноснаю дзеўкаю; сад, дзе яны разам бавіліся, ператварыўся ў зараслі бадылля, а любімая бабуля стала шкоднаю старою бабаю. І наадварот, калі з’явілася Снежная каралева, ад якой усе міжволі ўцякаюць, не могучы нават самі сказаць, з якой прычыны, Каю яна здаецца цудоўнаю прыгажуняю. Гэта яго ўспрыманне.

— Якое не мае нічога супольнага з аб’ектыўнай рэальнасцю.

— Мы менавіта таму не можам давяраць выключна ўласным пачуццям, бо яны, як бачна ў казцы, раптам могуць цалкам змяніцца з нейкай прычыны, і тое, што мы бачылі як дабро, мы пачынаем успрымаць як зло. Таму да synderesis, таго натуральнага ўзроўню сумлення, які з’яўляецца Божым дарам, дзе я магу сустрэцца з Панам Богам, калі я наогул дазваляю Яму ўвайсці ў маё жыццё, далучаецца яшчэ і тое, што святы Тамаш называе conscientia, то бок, разумовая ацэнка маіх учынкаў. Conscientia, калі паглыбіцца ў сярэднявечную этымалогію слова, складаецца з дзвюх частак.

— «Con» — значыць «з», а «scientia» — значыць «веданне».

— Але не нейкае агульнае «веданне», а практычнае, з якога вынікае дзеянне. А «con» паказвае, што веданне ўключае ў сябе розныя дадзеныя, якія павінны дапамагчы інтэлекту распазнаць, ці з’яўляюцца ўчынкі, якія я зрабіў або збіраюся зрабіць, добрымі або злымі.

— Якія дадзеныя Вы маеце на ўвазе?

— Маё выхаванне, досвед, прачытаныя кнігі, аўтарытэты, мая вера, Святое Пісанне і гэтак далей. Усё гэта я збіраю на працягу жыцця і выкарыстоўваю, каб з дапамогаю розуму адрозніваць добрае ад злога.

— І гэта можа не мець ужо нічога агульнага з нашымі пачуццямі.

— Святы Тамаш вельмі цікава разважае над гэтымі пытаннямі. Ён кажа: «Я магу, аднак, мець пачуцці, якія супярэчаць суду розуму. Калі я іду на вайну, каб бараніць Айчыну, ставячы самога сябе пад пагрозу калецтва або смерці, а сваіх блізкіх — пад пагрозу страты, усё ўва мне крычыць: “Уцякай!”. Але я не ўцяку, бо хоць на ўзроўні першаснага synderesis мне здаецца, што гэты ўчынак, які ставіць мяне ў небяспеку, з’яўляецца злым, у сваім розуме (conscientia) я лічу, што ён добры. Такім чынам, мае пачуцці пераможаныя розумам».

— Вернемся яшчэ раз да збору дадзеных, якімі кіруецца нашае сумленне. Яны могуць быць памылковымі. І што тады?

— Святы Тамаш перадусім ставіць такое пытанне: «Калі нехта мае памылковае веданне, памылковае распазнанне і зробіць насуперак гэтаму, ці будзе гэта добры ўчынак ці злы?»

— Злы, таму што мы павінны кіравацца сваім сумленнем.

— Менавіта! Гэты чалавек чыніць насуперак таму, як ён разумее сітуацыю. А сумленне, кажа святы Тамаш, нават калі яно памылковае, заўжды накладае на нас абавязак. Аднак ужо ў наступным раздзеле Тамаш разважае над іншым пытаннем, а менавіта: «Ці заўсёды памылковае сумленне апраўдвае нашыя злыя ўчынкі?», і дае ўпэўнены адказ: «Дзеянне згодна з памылковым сумленнем не заўжды апраўдвае нашыя злыя ўчынкі». Гэта добра зразумела на прыкладзе гітлераўцаў, якіх судзілі падчас Нюрнбергскага працэсу. Яны тлумачылі свае дзеянні такім чынам: «Мы былі ўпэўненыя, што чынім добра, што дзейнічаем на карысць слушнай справы, і да таго ж, мы выконвалі загады сваіх кіраўнікоў». Але гэта зусім іх не апраўдвае, бо яны павінны былі ведаць, што забойства некалькіх мільёнаў людзей у канцэнтрацыйных лагерах — гэта зло! Кім жа трэба быць, каб не ўсведамляць гэтага? Святы Тамаш яшчэ ў XIII стагоддзі казаў, што ў нас ёсць абавязак фармаваць сваё сумленне, адкрываць яго для розных аўтарытэтаў і правяраць яго. Бо сумленне — святы Тамаш дае вельмі цікавае параўнанне — гэта ацэнка нашага розуму, а не голас аднекуль звонку, які падказвае нам, што можна рабіць, а чаго нельга.

— Гучыць цікава, тым больш, што ад душпастыраў мы часта чуем, што сумленне — гэта голас Бога, які гучыць у нашых сэрцах.

— Таму людзі бянтэжацца і кажуць: «Але я не чую ніякага голасу».

— Або задаюць пытанне: «Адкуль я магу ведаць, што голас, які я чую, гэта голас Бога, а не мой уласны?»

— Гэтыя перакананні добра ілюструе галівудская парачка: чорцік і анёлак, якія шэпчуць нам на вуха розныя падказкі, або цвыркун з казкі пра Пінокіа, які з’яўляецца яго сумленнем і часта перасцерагае: «Не рабі гэтага, бо інакш цябе спасцігне тое і тое!» Падобна, што людзям уласціва змяшчаць сваё сумленне недзе звонку. Аднак яно з’яўляецца цалкам рацыянальным поглядам на нашыя ўчынкі, ацэнкаю, якую дае наш розум. Гэта ніякія не нашэптванні анёлка, чорціка або нават самога Пана Бога.

— Дык дзе ж ва ўсім гэтым месца для Яго?

— Хаця сумленне з’яўляецца маім унутраным разумовым суджэннем, яно не можа быць замкнутае для голаса звонку. Нашыя адносіны з Богам абапіраюцца на тое, што Ён прыходзіць і кажа: «Я прапаную табе вось гэта і вось гэта, а ты вырашай і выбірай! Можаш сказаць “так”, але можаш сказаць “не”». Аднак для святога Тамаша было відавочна, што Бога трэба слухаць. І зусім не таму, што Бог мае вялікую моц і каленам прыціскае мяне долу, не даючы ніякай магчымасці варухнуцца, а таму, што Бог ведае лепш. У мяне няма такой магчымасці распазнання, як у Яго.

— Я не маю столькі дадзеных, колькі мае Ён.

— Менавіта так. І калі Бог кажа: «Не забівай, не чужалож, не крадзі», Ён ведае, чаму так павінна быць. І таму я не павінен дзейнічаць насуперак Яго запаведзям.

— Няўжо да таго, як пачаць філасофскія разважанні над запаведзямі, мы спачатку павінны паразважаць пра самога Бога?

— Зразумела, гэта канкрэтная праца, якую павінен выканаць мой розум, каб прызнаць Бога найвышэйшым аўтарытэтам.

— А калі чалавек не верыць у Бога?

— Тады ён паставіць на месца Бога ў найгоршым выпадку ўласныя інтарэсы, а ў лепшым — закон або Канстытуцыю. Прычым як хрысціянін я мушу працытаваць айца Інакенція Бачэньскага, вядомага дамініканіна, філосафа, словы яго вельмі мяне ўразілі. Напрыканцы 80-х гадоў айцец Бачэньскі прыехаў у Польшчу з швейцарскага Фрыбурга. Ён быў легендарнаю асобаю, таму нашая базыліка ў Кракаве аж трашчала, столькі людзей у ёй сабралася. І падчас сваёй лекцыі айцец сказаў: «Гуманізм без веры ў Бога абсалютна пазбаўлены сэнсу, бо немагчыма знайсці ніводнага рацыянальнага аргумента, паводле якога чалавек павінен быць стварэннем выключнага значэння, акрамя таго аргумента, што ён быў створаны Богам і Бог палюбіў яго», і дадаў: «Кожны гуманізм, які адкідае Бога, знішчыць сам сябе, бо не мае такога найвышэйшага закону, які кажа, што чалавека варта аберагаць».

— Зірнуўшы навокал, цяжка не згадзіца з айцом Бачэньскім, на вялікі жаль.

— Я згодны з гэтым.

— Фармаванне сумлення перадусім асацыюецца з рэлігійнай сферай.

— Я не магу з гэтым пагадзіцца. Калі б сумленне было выключна рэлігійнай катэгорыяй, трэба было б прыняць тое, што няверуючыя людзі не маюць сумлення. На шчасце, рэчаіснасць сведчыць пра адваротнае. Таму ў тым сэнсе, у якім мы сёння ўжываем гэтае слова, сумленне з’яўляецца не рэлігійным, а філасофскім і агульначалавечым паняццем.

— Аднак цяжка ўявіць размову пра грэх, які з’яўляецца рэлігійнай катэгорыяй, без размовы пра сумленне.

— Так, з хрысціянскага пункту гледжання, калі мы робім нешта насуперак свайму сумленню, мы называем гэта грахом, бо падобны ўчынак пярэчыць і дадзенаму нам Богам розуму, і аб’яўленай Ім праўдзе. Таму ўсялякія «разумнікі» і нахабнікі імкнуцца гэтак раздзьмухваць межы свайго сумлення, каб пасля спакойна заявіць: «Я не адчуваю, што гэта пярэчыць майму сумленню, таму гэта не грэх». Часцей за ўсё, гэта датычыць грахоў, звязаных з сексуальнасцю. Тады гучыць каронны аргумент: «Але я яго (або яе) так кахаю!»

— І што Вы адказваеце ў такіх выпадках?

— Я кажу, што тут справа не ў пачуццях, бо не заўжды тое, што мне прыемна і даспадобы, з’яўляецца добрым. На жаль, людзі адразу пачынаюць думаць, што Пан Бог забараняе ім тое, што прыносіць радасць і задавальненне.

— І што тады рабіць?

— Трэба было б пачаць ад вучэння аб аскезе эпікурэйцаў, паводле якога можа стацца, што жыццё па Божых запаведзях, якія я прымаю, а гэта значыць змяшчаю ў сабе як дадзеныя для ўласнага сумлення, можа быць больш прыемным, чым ноч, праведзеная з каханым чалавекам у любоўных забавах.

— А чаму не пачаць з вучэння Касцёла аб дашлюбнай чыстасці?

— Не, я лічу, што найперш трэба вучыць людзей думаць, гэта значыць — вучыцца пераходзіць ад аргументаў да высноваў, а з гэтым сёння існуюць вялікія праблемы. Адукацыя ў старажытнасці і ў Сярэднявеччы пачыналася з пісання і чытання, і толькі пасля настаўнік пераходзіў да навучання логіцы: калі вучань ужо можа скласці сказ, трэба дбаць пра тое, каб у гэтым сказе адно вынікала з другога.

— Прычынна-выніковае мысленне?

— Людзі Сярэднявечча называлі яго аргументацыйным мысленнем, прасцей кажучы, разважаннямі. Калі Касцёл гаворыць пра нейкія забароны і наказы, ён мае для гэтага пэўныя абгрунтаванні, за гэтым стаяць нейкія развагі. У той жа час мноства людзей наогул не задаецца такім пытаннем і не шукае на яго адказу, а толькі кажа: «Ксёндз мне так наказаў, ксёндз мне гэта забараніў».

— А я лічу інакш…

— Тады падумай, выканай разумовую працу, рассудзі, што Бог ці ксёндз хочуць табе сказаць. Паразважай над часовымі (і гаворка ідзе не толькі пра нежаданую цяжарнасць) і вечнымі наступствамі тваіх учынкаў. Ніхто не хоча, каб ты быў няшчасны! Але, ведаеце, я маю такі досвед споведзяў, калі прыходзяць людзі, якія прызнаюцца, што жывуць у пазашлюбнай сувязі і не моляцца або не прымаюць удзелу ў святой Імшы. Як жа я пачну гаворку з пытанняў сексу? Я пачынаю з асноўных базавых рэчаў.

— З першай запаведзі, а не з шостай?

— Менавіта так. Вучэнне аб устрыманні абапіраецца на пэўны светапогляд, зрэшты, не толькі рэлігійны, бо пэўныя маральныя прынцыпы развіваюцца і па-за абшарам рэлігіі. Тут зусім не маецца на ўвазе, што хтосьці павінен быць паслухмяным нейкай норме — і кропка. Такім чынам ніколі не выхаваць справядлівага, праведнага чалавека. Часта мы хвалім скандынаўскую праўдзівасць і шчырасць. Я сам перажыў шок, калі шмат гадоў таму ехаў аўтамабілем праз Данію і бачыў паабапал дарогі драўляныя столікі, на якіх гаспадары выкладвалі ў сетках плады ўраджаю, каб кожны мог іх набыць. Ніхто гэтага не пільнаваў! Я папрасіў свайго сябра, мясцовага жыхара, затрымацца, бо хацеў пабачыць усё сваімі вачыма. Сапраўды, вось выкладзеныя морква, буракі, ляжыць апісанне прадуктаў і ўказаныя кошты. А побач — скрынка, куды можна пакласці грошы. І ўсё! Тады я сказаў сябру: «Па праўдзе, у нас праз 15 хвілін знеслі б нават сам столік!»

— Чаму скандынавы так умеюць, а мы — не?

— Падобна да таго, што гэта звязана са свядомасцю скандынаваў, укаранёнай у ранейшым ладзе пратэстанцкай маралі, якая вельмі сурова асуджала крадзеж, лічачы яго адным з найгоршых злачынстваў. За яго пагражалі адсячэнне рукі і грамадскі астракізм да канца жыцця. Цікава, што хоць падобнае адбываецца сёння ў ісламскіх краінах, гэта чамусьці не змяняе паўднёвых жыхароў. У свеце не кажуць пра арабскую праўдзівасць і шчырасць, а пра скандынаўскую — кажуць. Значыць, на Поўначы дзейнічае нешта іншае, апроч страху перад пакараннем.

— Можа, скандынавы адкрылі, што праўдзівасць і шчырасць заўсёды маюць такую ж адплату?

— Хіба што так. Паглядзіце, гэта ўсё складаецца ў пэўную цэласнасць. Спачатку практыка адсячэння рук, то бок, фармаванне цноты. А пасля пачынае гучаць голас розуму, які кажа: «Фактычна цнота ўсім нам прыносіць карысць». Калі мы чытаем Святое Пісанне і творы айцоў Касцёла, у іх таксама бачнае развіццё духоўнага жыцця ад нявольніцкага, калі чалавек баіцца пакарання, да сыноўскага, калі чалавек паслухмяны Айцу, бо адчувае, што Той любіць яго, і давярае Айцу. Але гэта цэлы працэс, у якім розум адыгрывае вельмі важную ролю.

— Такім чынам, мы ізноў вяртаемся тут да збору адпаведных дадзеных і фармавання свайго сумлення. Толькі адны будуць чэрпаць гэтыя дадзеныя з кніг ксяндза філосафа Галіка*, а іншыя — з адказаў айца тэолага Рыдзыка**. І ў каго тады будзе лепш сфармаванае сумленне?

— Часта мы выбіраем тыя, а не іншыя аўтарытэты толькі для таго, каб пацвердзіць свой спосаб мыслення, сваю тоеснасць. А святы Тамаш некалі сказаў: «Важна не тое, што кажуць філосафы, а тое, як усё адбываецца ў свеце». Сёння ў нас з гэтым вялікая праблема, мы рэдка даходзім да аб’ектыўнага, наколькі гэта магчыма, ведання.

— То бок, варта вяртацца да крыніцаў?

— Так. Думай і шукай, тады атрымаеш большы шанец даведацца, як сапраўды ідуць справы. Я глыбока перакананы, што людзей уводзяць у зман не пошукі праўды, а спыненне на ўзроўні паўпраўды. Не розум становіцца прычынаю нашых памылак, а дрэннае выкарыстанне розуму або наогул яго невыкарыстанне. У той жа час у Касцёле мы вельмі рэдка заахвочваем людзей мысліць і шукаць, затое вельмі часта кажам ім: «Павінна быць так і так, і кропка».

— І што ў такім выпадку павінен рабіць Касцёл, каб фармаваць сумленне людзей?

— Перадусім Касцёл павінен падтрымліваць усе ініцыятывы, якія дбаюць пра ўзровень адукацыі ў школе, асабліва пра гуманістычна-філасофскую адукацыю. Мне здаецца, апошні званочак даўно ўжо празвінеў. У сучаснай моладзі вялікія праблемы з чытаннем і разуменнем таго, што яны чытаюць, часта яны не здольныя лагічна выказвацца. Таму навучыць моладзь мысліць — гэта першае, асноўнае заданне да таго, як мы наогул пачнем гаварыць пра катэхізацыю, літургію і прапаведаванне.

Размаўляла Анна Сасноўска.
Пераклад з польскай мовы
Юліі Шэдзько.
Паводле: «W drodze»,
№ 11, 2015 г.

* Тамаш Галік — чэшскі рыма-каталіцкі святар, філосаф, тэолаг і навуковец. Нарадзіўся 1 чэрвеня 1948 г. у Празе. Прафесар сацыялогіі ў Карлавым універсітэце Прагі, прэзідэнт Чэшскай хрысціянскай акадэміі. Чытае лекцыі ва ўніверсітэтах Оксфарда, Кембрыджа і Гарварда. Адзначаны шматлікімі ўзнагародамі, у тым ліку прэміяй Рамано Гуардзіні за надзвычайныя заслугі ў інтэрпрэтацыі сучаснага грамадства, медалём за выдатную дзейнасць у міжрэлігійным і міжкультурным дыялогу, ганаровым тытулам «Чалавек супакою — 2010» за развіццё дыялогу паміж хрысціянамі і юдэямі.
** Тадэвуш Рыдзык  CSsR — польскі манах рэдэмптарыст, грамадскі дзеяч, доктар тэалогіі, выкладчык і кіраўнік навуковай Рады ўніверсітэта ў Торуні. Нарадзіўся 3 траўня 1945 г. у Олькушы. Заснавальнік і дырэктар польскага «Радыё Марыя» і тэлеканала Trwam, штодзённай газеты Nasz Dziennik. Узнагароджаны за працу ў галіне рэлігійных СМІ, аднак сваёю дзейнасцю неаднаразова выклікаў крытыку грамадскасці за ўльтраправыя палітычныя перакананні, польскі нацыяналізм і нецярпімасць светапогляду.