ЮРЫЙ ГАБРУСЬ.
ЧАЛАВЕК, ПАКЛІКАНЫ
БЫЦЬ АРГАНІСТАМ

Кожны чалавек — маленькая планета, якая не толькі жыве па сваіх законах, але і мае сваё асаблівае свячэнне на зорным небе, абавязкова свайго непаўторнага колеру. А ёсць людзі, планеты якіх маюць не толькі колеры, але і гукі, мелодыі, яны гучаць і гучаць, то цішэй, то трывожна і напружана, то радасна і прыветна, але гучаць заўсёды, бо, аднойчы пасяліўшыся ў душы, музыка ўжо не пакідае чалавека, і вялікае шчасце, калі ён не пакідае яе...

Наша сённяшняя планета — Юрый Габрусь, вядомы арганіст і руплівы даследчык гісторыі арганнай музыкі. Музыка ў яго жыцці гучала заўсёды, але аднойчы малады чалавек глубока і назаўсёды ёю захварэў.

— Я маю кантрэтную дату пачатку маёй арганнай «хваробы» — гэта 2 кастрычніка 1995 года. Мая маці адзначала свой пяцідзесяцігадовы юбілей, і ёй падарылі кружэлку з арыямі барока Ірыны Архіпавай у Домскім саборы. Гэты запіс мяне так запаліў, я вельмі шмат яго слухаў, а пасля пачаў збіраць іншыя кружэлкі, хадзіць у філармонію. На той момант у мяне за плячыма была музычная школа, але я не практыкаваў заняткі музыкай і ўвогуле збіраўся стаць хімікам, таму ў мяне не было нават спадзяванняў, што некалі я змагу граць сам. І ўжо толькі ў 1996 годзе неяк, паглядзеўшы ўспаміны Рыхтэра, я сеў за фартэпіяна і пачаў не толькі практыкавацца, але нават спрабаваць выконваць нешта з арганнай праграмы, на ўзроўні хобі. І вось праз сем год такіх заняткаў, калі я быў ужо на пятым курсе ўніверсітэта, мяне запрасілі граць на аргане ў касцёле святога Роха. Там я ўпершыню сеў за інструмент, але мне пашчасціла, бо паралельна я пачаў граць у Новаапостальскай царкве, практыкі было адразу шмат. Я даволі хутка адаптаваўся да арганнай спецыфікі, асвоіў педалі, не памятаю нейкіх перашкодаў. У тыя часы мне вельмі дапамагала Святлена Немагай, а потым я ўжо пачынаў праходзіць розныя майстар-класы, больш аддана займаўся сам, выпрацоўваў сваю сістэму заняткаў. У часе навучання ў аспірантуры хімічнага факультэта прыходзілася па дзевяць гадзін праводзіць у лабараторыі арганічнай хіміі, а потым практыкавацца ноччу, але гэта быў шчаслівы час. І так арганы сталі справай майго жыцця.

— У 2012 годзе Вы скончылі Акадэмію музыкі і драмы Гётэборгскага ўніверсітэта. Ужо падчас вучобы ў Вас было шмат гастроляў па Швецыі і Германіі і ў сваёй канцэртнай дзейнасці Вы аддавалі перавагу нямецкім кампазітарам. Дзякуючы Вам мінскаму слухачу пашчасціла пачуць увесь рэпертуар Дытрыха Букстэхудэ і Ёгана Себасцьяна Баха, разам з творамі, якія амаль не выконваюцца, а таксама з творамі, аўтарства якіх падвяргаецца сумніву, але можа належаць яго вучням. Раскажыце пра гэта.

— Вядомы музыка Алег Янчанка сказаў неяк, што нельга быць прафесійным арганістам, калі ты сур’ёзна не вывучаў творчасць Баха, а сам Янчанка, дарэчы, першы чалавек у Савецкім Саюзе, які выканаў усяго Баха. І гэта было ў Беларусі, у філармоніі, на пачатку 1970-х гадоў. Потым і я рабіў такую праграму. Мне вельмі блізкі паўночна-нямецкі рэпертуар, таксама вельмі падабаюцца і вялікія французскія рамантыкі, але ў Беларусі няма адпаведнага інструмента, каб іх граць, а на тых, што ёсць, гэтыя творы проста не гучаць. Французскі сімфанічны рэпертуар вельмі яркі, яго вельмі любіць публіка, але мы проста тэхнічна не маем магчымасці з ім канцэртаваць у Беларусі. І я асабіста больш «немец» у сваёй эстэтыцы. Магчыма, гэта і ўплывае на такое яшчэ і інтэлектуальнае перажыванне мною музыкі, бо асаблівасці французскай арганнай музыкі ў тым, што кампазітары больш інтравертныя, самі ў сабе, нават у манеры выканання ўсё даволі проста, таму іх лягчэй за ўсё засвойваюць студэнты. Проста выконваеш тое, што ў нотах, — і ўсё, ты ўжо малайчына. Нямецкія творы амаль заўсёды патрабуюць інтэрпрэтацыі. Як пісаў Альберт Швейцэр, у іх няма адзінай школы, кампазітар ад кампазітара моцна адрозніваецца, кожны шукаў натхненне ў сваіх накірунках. Асабіста ў мяне цяпер большая ўвага да нямецкай музыкі эпохі барока, бо я ў асноўным граю на аргане ў касцёле святога Францішка ў Новай Баравой, гэты інструмент больш прыстасаваны для выканання барочных твораў. Апошнім часам я надаваў шмат увагі творам Дытрыха Букстэхудэ, ён быў адным з настаўнікаў Баха, адным з найбуйнейшых клавірных кампазітараў дабахаўскай эпохі. Але ён пісаў не толькі для клавіра, і на плыні адраджэння старадаўняй музыкі на Захадзе яго імя цяпер зусім не рэдкае. Я граю ўсяго Букстэхудэ, і цікава, што гэта той аўтар, у якога амаль няма слабых твораў.

— Мы ведаем, што пачуць музыку арганаў у Вашым выканнанні можна ў касцёле святога Францішка ў Новай Баравой у Мінску. Там перыядычна ладзяцца так званыя музычныя набажэнствы, формаю якіх Вы захапляліся некалі ў Швецыі.

— Канцэрт у касцёле не павінен быць проста канцэртам, але павінен спалучацца са Словам, таму ў маіх праграмах заўсёды ёсць месца для казання. Да таго ж, гэта цудоўны момант для евангелізацыі. На канцэрты прыходзяць розныя людзі: не толькі практыкуючыя католікі і парафіяне, а таму дзе, як не ў касцёле, гучаць гэтай музыцы, што ўслаўляе Бога?

— Сапраўды, арганная музыка з’яўляецца даволі моцным Божым інструментам для таго, каб прамаўляць да душы чалавека, нават стомленай і спрацаванай, таму гэты інструмент у першую чаргу асацыюецца з касцёламі, але ў нашай гісторыі склалася крыху інакш, узнік свой асаблівы кантэкст.

— Ва Ўсходняй Еўропе цяпер адчуваецца вялікі попыт на арганную музыку. Тое ж можна сказаць і пра нашу краіну, але нам пакуль рана казаць пра менавіта беларускую арганную культуру. Я вывеў гэты тэрмін са сваіх навуковых тэкстаў, бо слова «культура» прадугледжвае пэўную пераемнасць, а ў нас яе няма: альбо мы не маем звестак пра рэпертуары цэлага стагоддзя, альбо не ведаем выканаўцаў, а калі нават ведаем імёны, то часта больш нічога, акрамя... Са старых класічных арганаў маем толькі будслаўскі, які захаваўся амаль некранутым. Пра пераемнасць і сапраўды культуру можна казаць на прыкладзе краінаў Заходняй Еўропы, у нас жа зусім іншы кантэкст. І вось я менавіта і ўводжу слова «кантэкст», бо гэта інтэгральны канцэпт, які аб’ядноўвае папярэднюю гісторыю беларускай арганнай музыкі з сучаснай, апісвае тую сітуацыю, якая склалася ў абставінах, калі казаць пра адзіную культуру немагчыма. Мы маглі б сказаць, што вось цяпер, сёння, маем нейкую арганную культуру, але, згодна з Уладзімірам Неўдахам, я лічу гэта таксама цалкам аб’ектыўным і слушным. Культура арганнай музыкі прадугледжвае тры сферы: выканальніцтва, кампазітарства і будаўніцтва. Арганнага будаўніцтва ў нас няма наогул. Ёсць майстры, якія могуць зрабіць асобны элемент альбо адрамантаваць інструмент, але няма такога, каб нехта цалкам зрабіў арган і паставіў яго касцёлу, як гэта рабіў Фларыян Астрамецкі з Гродна ў канцы XIX стагоддзя. Да ХХ стагоддзя мы належалі да агульнаеўрапейскага кантэксту, шмат майстроў з сучасных суседніх дзяржаваў займаліся будаваннем арганаў у нашых касцёлах, напрыклад, Эміль Марцін, віленскія браты Бярнацкія, але калі афіцыйна не стала Касцёла — знікла і арганная культура будавання. Цікава, што якраз канец ХІХ–пачатак ХХ стагоддзя — гэта росквіт арганабудаўніцтва: большая частка захаваных інструментаў паходзіць менавіта з таго перыяду. А вось культура выканальніцтва, канцэртаванння і сталы рэпертуар тады не паспелі ўзнікнуць.

Інструментарый ёсць, але незразумела, што з ім рабіць. І ўсё пачало адраджацца толькі тады, калі ўзнікла так званая камісія па арганабудаўніцтве пры Маскоўскай кансерваторыі, якая нібы апраўдвала існаванне арганнай музыкі не толькі ў якасці рэлігійнай, каб не знікла ўвогуле такая спецыяльнасць. І тады пачалі будаваць філарманічныя інструменты. І вось тады ж узнікла даволі штучнае дзяленне на канцэртнага і касцёльнага арганіста, вядомае нам цяпер. Відавочна, у тыя часы касцёльнага арганіста як з’явы быць не магло; касцёлы самі захоўвалі свае арганы, як маглі.

— Дзякуй Богу, сучасная зацікаўленасць грамадскасці, развіццё выканальніцтва і актыўная даследніцкая дзейнасць спрыяе таму, каб беларускі арганны кантэкст паступова мог імкнуцца да ганаровага паняцця «культура». Прычым, культура адметная.

— У нас склалася сітуацыя, пры якой можна падзяліць кампазітараў на тых, якія шмат ведаюць пра арган, і тых, якія нічога пра яго не ведаюць. Але гэта не азначае, што людзі дасведчаныя з’яўляюцца больш таленавітымі і лепш напішуць, таму што ўсё ж музыка — гэта музыка, гэта мастацтва, а не толькі веды і тэхніка. Кампазітар, які не ведае пра арган, можа напісаць нязручна для выканаўцы, але ў яго можа быць вельмі шмат цікавых ідэй, і ён не прывязаны да штампаў, да якіх мы прызвычаіліся. Хоць заўсёды вельмі прыемна бачыць, калі напісана граматна. Я ў сваіх даследаваннях выдзеліў некалькі напрамкаў, сярод якіх ёсць кансерватыўны, наватарскі, але яшчэ і, напрыклад, функцыянальны, які народжаны выключна касцёльным выканальніцтвам. Гэта творы, напісаныя адразу для храмаў. І гэта могуць быць як вельмі прафесійныя творы, так і даволі простыя, нават без педаляў, бо тут яшчэ важна ўлічваць, што граць гэта павінны касцёльныя арганісты, якія не заўсёды з’яўляюцца музыкамі па адукацыі. І вось гэты функцыянальны стыль — адна з адметных рысаў нашага сучаснага кантэксту. Нашым творам таксама ўласцівы своеасаблівы пафас, ён спачатку такі выключна савецкі, а потым робіцца рэлігійным. І, сыходзячы з гэтага, я вылучаю яшчэ асобна савецкі стыль. Цікава, што некаторыя яго буйныя творы плаўна перацяклі ў рэлігійную тэматыку. Савецкі стыль складаецца ў асноўным з патрыятычных твораў і твораў антываеннай скіраванасці. Цалкам лагічна гэты стыль паступова сыходзіць у 1990-х, калі творы, што раней былі прысвечаныя Леніну, пачынаюць прысвячацца, напрыклад, юбілею Францыска Скарыны. І атрымліваецца, што тэматыка сама па сабе знікае, а манера пісьма яшчэ застаецца. На жаль, ёсць і негатыўныя адметнасці нашага кантэксту, напрыклад, слаба развіты фалькларызм. Дзіўна, але гэта так нават у параўнанні з балтыйскай школай, дзе быў у свой час актыўны працэс народніцтва, было створана вельмі шмат цыклаў накшталт харальных прэлюдый, калі харал — духоўная песня — замянялася народнай. І вельмі шмат цікавых твораў, апрацаваных народных, было створана менавіта для арганаў. У нас няма амаль нічога такога. Да таго ж, складана аналізаваць беларускую арганную сітуацыю, бо ў савецкі час яна падаўлялася з-за відавочнай сувязі з рэлігійнай традыцыяй. Ну і не было асабліва ўмоваў для развіцця, бо за час сваёй дзейнасці арганная камісія збудавала ў Беларусі ўсяго тры арганы.

— Разам з выканальніцтвам Вы займаецеся таксама і даследчыцкай дзейнасцю...

— Але, акрэсліваючы сябе адным словам, я, безумоўна, назваў бы сябе найперш выканаўцам, а не даследчыкам, бо рэфліксіі і тэарэтызаванні — гэта другаснае, гэта пабочны эфект ад таго, што ты не можаш не здзіўляцца і не захапляцца музыкаю, якую ты граеш. Я магу вельмі шмат расказваць пра музыку, але гэта не будзе сама музыка. Да таго ж, я маю і кампазітарскі досвед: у мяне ёсць уласныя творы, яшчэ з часоў навучання, але я не лічу сябе кампазітарам, бо гэта таксама пакліканне, асобнае. Гэта калі ты маеш нешта, што не можаш не выказаць. А калі ты можаш не пісаць, то лепш не пішы. Вось я магу не пісаць. Але не магу не выконваць.

...І сапраўды, нам усім вельмі пашчасціла, што Юрый Габрусь не можа не выконваць, бо яго музычная планета — цудоўная і цікавая, населеная не толькі арганнай музыкай, але і гістарычнымі знаходкамі, цікавымі разважаннямі і бясконцым натхненнем, якое атрымліваеш, калі бачыш, наколькі шчаслівы гэты чалавек на сваім прафесійным шляху. Магчыма, беларуская навука страціла таленавітага хіміка, але беларускі Касцёл і беларускае мастацтва могуць ганарыцца такім цудоўным музыкам.

Размаўляла Паліна Грыб.