ДЗЕСЯЦЬ ФАКТАЎ З ЖЫЦЦЯ
СВЯТАРА ФРАНЦІШКА ГРЫНКЕВІЧА

5 кастрычніка споўнілася 140 гадоў з дня нараджэння каталіцкага святара, рэлігійнага і культурна-асветнага дзеяча, аднаго з пачынальнікаў беларускага хрысціянскага руху ХХ стагоддзя, душпастыра і педагога Францішка Грынкевіча (1884–1933). Родам Францішак Грынкевіч быў з вёскі Новы Двор Сакольскага павета (Беласточчына), дзе ён нарадзіўся ў сялянскай сям’і. З нагоды юбілею святара прапаную чытачам «Нашай веры» 10 фактаў з яго жыцця.

Францішак Грынкевіч з роднымі. 1910-я гады. Фотаздымак з кнігі Гродназнаўства, Гародня-Вроцлаў, 2012 г.

Адукацыя

Францішак Грынкевіч па тым часе меў вельмі добрую адукацыю. Спачатку вучыўся ў Навадворскай народнай школе. Потым скончыў гімназію ў Гародні. У 1901–1905 гадах вучыўся ў Віленскай духоўнай семінарыі і працягваў адукацыю ў Пецярбургскай духоўнай акадэміі. З верасня 1906 года працягваў навучанне за свой уласны кошт у Мітрапалітальнай духоўнай рымска-каталіцкай акадэміі ў Пецярбургу, а ў 1907–1909 гадах быў слухачом у Інсбруку (Аўстрыя) і Мюнхене (Германія). Стаў кандыдатам філасофіі.

Знаёмства з Браніславам Эпімахам-Шыпілам

У Пецярбургу Браніслаў Эпімах-Шыпіла ведаў амаль усіх маладых і творчых беларусаў. З яго добрай рукі ў Пецярбургскай духоўнай рымска-каталіцкай акадэміі быў створаны беларускі гурток, які наведвалі будучыя беларускія каталіцкія святары Францішак Будзька, Адам Лісоўскі, Генрых Бэтта і Францішак Грынкевіч. З ініцыятывы Браніслава Эпімаха-Шыпілы адбылася сустрэча гэтых юнакоў з адміністратарам Магілёўскай архідыяцэзіі. На адным са студэнцкіх сходаў у снежні 1905 года Францішак Грынкевіч нават выступіў з рэфератам, прысвечаным беларускаму нацыянальнаму руху.

Брат Станіслаў

Родны малодшы брат Францішка Грынкевіча Станіслаў таксама вядомая асоба ў гісторыі беларускай медыцыны і культуры. Ён нарадзіўся ў Новым Двары на Беласточчыне, вучыўся ў Гарадзенскай дзяржаўнай мужчынскай гімназіі і ў Віленскім медыцынскім універсітэце, але па сямейных абставінах закончыў яго ў Познані. Да 1935 года Станіслаў Грынкевіч працаваў у медыцынскай клініцы, пасля — у псіхіятрычнай бальніцы ў Харошчы каля Беластока. У 1937 годзе ён пераехаў у Вільню і працаваў у першай гарадской паліклініцы. Меў свой дом, агарод, сад. Пісаў артыкулы на розныя тэмы ў беларускія выданні. Выдаў брашуры «Асвета» (1936), «У братоў украінцаў» (1937), «Аб тэатры», «Капля вады», «Народ» (1927), «З зацемак аб характары беларусаў» (1935) і іншыя. У 1927 годзе асобнай кніжкай выйшла з друку яго п’еса «Жанімства па радыё». Літаратуразнаўцы і даследчыкі рэлігіі часам блытаюць братоў Грынкевічаў і замест здымка Францішка друкуюць фота Станіслава.

Пісьменнік таксама займаўся і палітычнай дзейнасцю. Ён у Вільні ўзначальваў Беларускае народнае аб’яднанне. У 1940 годзе Станіслаў Грынкевіч быў арыштаваны, але здолеў уцячы. У канцы 1944 года яго зноў арыштавалі і прыгаварылі да вышэйшай меры пакарання. Летам 1945 года Станіслава Грынкевіча расстралялі ў Магілёве.

Гарадзенскі гурток беларускай моладзі. У другім радзе ў цэнтры сядзіць Францішак Грынкевіч, 1910 г.

Душпастарская дзейнасць

Францішак Грынкевіч атрымаў святарскае пасвячэнне ў 1907 годзе. Пачаў сваю душпастарскую дзейнасць вікарыем у гарадзенскім касцёле святога Францішка Ксавэрыя і ў бэрнардынскім касцёле ў Гародні. Быў капеланам брыгіцкага касцёла. Выкладаў Закон Божы ў Гарадзенскай гімназіі.

Пра братоў Грынкевічаў

Доктар медыцыны, грамадска-культурны і палітычны дзеяч, зямляк братоў Грынкевічаў Баляслаў Грабінскі (1899–1991) аднойчы пра іх сказаў, што ён іх добра ведаў як «людзей глыбока думаючых, замкнутых у сабе, схільных да містыцызму і філасофіі, з моцнай верай у сэнсе рэлігійным, затое з малым нахілам да таварыскага жыцця». Зоська Верас пра Францішка Грынкевіча прыгадвала, што гэта быў высокаадукаваны і высокамаральны чалавек, які «вынес з хаты пашану да роднай мовы».

Гарадзенскі беларускі гурток «Хатка»

Восенню 1909 года ў адным невялікім памяшканні ў бэрнардынскіх мурах у Гародні ў ксяндза Францішка Грынкевіча сабралася невялікая грамада беларускай моладзі. Гэта быў арганізацыйны сход гарадзенскага гуртка беларускай моладзі «Хатка». (Чамусьці Зоська Верас ніколі не прыгадвала назву гэтага гуртка.) Да гуртка належалі і школьнікі, і старэйшыя юнакі і дзяўчаты. Першыя два гады сустракаліся ўсе патаемна. Накірунак гуртка быў каталіцкім і беларуска-народніцкім, а мэтаю было ўзгадаваць свядомага беларуса і свядомага хрысціяніна, спрыяць захаванню беларускай нацыі. Былі ў «Хатцы» таксама імкненні і ўнійныя, але пра гэта гутарка ішла асцярожна і без агітацыі.

Сябры «Хаткі» праводзілі сходы, дыскусіі, вывучалі гісторыю і геаграфію Беларусі, а таксама беларускую мову, ставілі спектаклі, якія паказвалі не толькі ў Гародні, а і ў бліжэйшых вёсках. Усё гэта рабілася канспіратыўна ад расейскіх уладаў. «Хатка» мела сваю пячатку, бібліятэку і архіў.

Францішак Грынкевіч усю дзейнасць «Хаткі» трымаў на кантролі і дапамагаў усім, чым мог. Ён рыхтаваў тэмы рэфератаў, распрацоўваў іх тэзісы, рыхтаваў пасяджэнні, кансультаваў. На жаль, амаль усе дакументы і здымкі гарадзенскага гуртка беларускай моладзі загінулі падчас Першай сусветнай вайны.

Вядома ж, гурток беларускай моладзі ў Гародні не мог не ўзнікнуць, але патрабавалася разумная арганізацыя і мэтанакіраваная праца. Вось такім арганізатарам і выступаў Францішак Грынкевіч — чалавек высокаадукаваны, рэлігійны, з глыбокай эрудыцыяй і інтэлектам.

«Колас нашай нівы»

Так называўся зборнічак сяброў гарадзенскага гуртка беларускай моладзі «Хатка». Ён захаваўся толькі ў адным асобніку, а магчыма, толькі адзін нумар пабачыў свет. Зборнічак быў напісаны ад рукі і адбіты на шапірографе. Ён складаецца з твораў сяброў «Хаткі». Выдаваўся пад рэдакцыяй Францішка Грынкевіча. У прадмове да зборніка згадваецца евангельская прыпавесць пра сейбіта, зярняткі і рознаякасную глебу. Заканчваецца прадмова словамі: «Каб і гэты горадзенскі “Колас” выдаў хоць маленькі, найменшы каласочак з параю зярнятак: зярнятак кахання Бацькаўшчыны і братоў родных» (Адам Станкевіч. Беларускі хрысціянскі рух: гістарычны нарыс. Вільня, 1939. С.272). Гэты зборнік шмат гадоў знаходзіўся ў зборах Вацлава Ластоўскага.

Магіла Францішка Грынкевіча на старых каталіцкіх могілках у Гародні.

Займаўся літаратурнай працай

Францішак Грынкевіч займаўся журналісцкай і літаратурнай працай. Супрацоўнічаў з беларускай каталіцкай газетай «Biełarus», якая выдавалася ў Вільні ў 1913–1915 гадах. Пісаў сам у газету артыкулы і прапаноўваў пісаць ксяндзу Уладзіславу Талочку. Прымаў удзел у выданні першага беларускага каталіцкага малітоўніка «Бог з намі». Пераклаў з лацінскай мовы на беларускую мову «Часіны Прачыстай Дзевы», выконваў іншыя творчыя планы.

Мецэнат

Францішак Грынкевіч не толькі пісаў у газету «Biełarus», але і падтрымліваў яе калектыў маральна і матэрыяльна. У лісце да прафесара з Гародні Аляксея Пяткевіча Зоська Верас 19 чэрвеня 1985 года пісала: «Толькі пасля смерці кс. Францішка людзі даведаліся, сколькі ён зрабіў добрага. Плаціў за навуку бедных вучняў, купляў ім адзежу, нават утрымліваў (карміў) сваім коштам.

І ўсё гэта было сакрэтна…» (Зоська Верас. Я помню ўсё. Гародня-Wrocław. 2013. С. 306.). Калі быў створаны гарадзенскі гурток беларускай моладзі, Францішак Грынкевіч у бібліятэку гуртка перадаў шмат беларускіх кніг, сярод якіх быў збор «Люд беларускі» Міхала Федароўскага.

Адыход

Пасля Першай сусветнай вайны ксёндз Францішак Грынкевіч адышоў ад беларускай грамадскай і асветнай дзейнасці. Многія беларусы думалі, што гэта адбылося пад націскам польскіх касцёльных уладаў, як гэта часта бывала. Але, як згадвала Зоська Верас, ён прызнаўся, што засумняваўся ў перспектывах, аднак сувязі з беларусамі не губляў: выпісваў беларускія выданні, вёў перапіску з беларусамі, часта сустракаўся, гутарыў... Паводле Адама Станкевіча, «асоба Францука Грынкевіча ў Гародні была цэнтральнай і адзінай, якая будзіла там і арганізавала беларускі рух» (Энцыклапедыя гісторыі Беларусі, Мінск, 1996. С.164).

Памёр ксёндз Францішак Грынкевіч 26 ліпеня 1933 года ў Гародні, дзе і пахаваны.