ПАТРАБАВАЛЬНЫ ПАПА

Працяг.
Пачатак у № 1 за 2024 г.

Па-за песімізмам і аптымізмам

Пасля Другога Ватыканскага Сабору шмат дзе ў каталіцкай самасвядомасці адбылася пэўная рэзкая метамарфоза: тэалагічную цноту надзеі падмяніла свецкая катэгорыя аптымізму, якая на першы погляд здавалася больш асучасненым сінонімам надзеі, а насамрэч была яе супрацьлегласцю. Кардынал Ёзаф Ратцынгер тады тлумачыў, што «мэта аптымізму — утопія», а надзея — «гэта дар, які быў нам прадвызначаны; мы толькі чакаем Таго, Хто нам яго прынясе ў падарунак, чакаем Бога, які разам з Езусам паставіў свой шацёр у гісторыі». У сучасным стылі мыслення аптымізм выконвае ролю новай супердогмы і чагосьці настолькі абавязковага, што найбольшы грэх, які можа ўчыніць сучасны католік, — гэта грэх песімізму. У такім кантэксце Марыя Панна, якая ў сваіх пасланнях з Ля Салет і Фацімы папярэджвае Касцёл і свет аб выпрабаваннях і пераследах, магла б лічыцца безнадзейнаю песімісткаю. «Такі запланаваны аптымізм спрабавалі навязваць тыя, што пад выглядам рэформы намерваліся зруйнаваць стары Касцёл… Такі калектыўны аптымізм быў разнавіднасцю супакаяльнага сродку з мэтаю стварэння спрыяльнай атмасферы для мірнага разбурэння Касцёла і захопу ўлады над ім». Як саркастычна рэзюмаваў тагачасны прэфект Кангрэгацыі веравучэння, «няма цяжэйшага граху супраць духу эпохі, чым недахоп аптымізму». У імя гэтага аптымізму шмат дзе перасталі казаць пра першародны грэх, пра навяртанне і эсхаталогію. Тым часам Папа Бэнэдыкт падрыхтаваў энцыкліку пра надзею, у якой закрануў такія непапулярныя тэмы як пекла, неба, чысцец, Апошні Суд і, у рэшце рэшт, Антыхрыст. Пры гэтым Бэнэдыкт XVI заахвочваў крытычна зірнуць на ідалаў сучаснага хрысціянскага грамадства і таксама заклікаў да крытыкі актуальнай хрысціянскай прапановы гэтаму свету. Усім фанатыкам грамадскага прагрэсу і мадэрнізацыі ён паўтараў, што хрысціянства — гэта рэлігія не прагрэсу, а збаўлення. Энцыкліка Spe salvi — моцнае сцвярджэнне хрысціянскай веры, якая выступае ў вобразе надзеі.

Сучасны чалавек спазнае пэўную трывогу, што сыходзіць з рознага роду небяспекі, якую можна назваць ворагам надзеі. Яна можа быць як знешняю, так і ўнутранаю. Небяспека атакуе веру людзей звонку: праз культуру смерці і ідэалагічныя сілы, варожыя хрысціянству, а таксама — знутры: праз прасякнутасць каталіцкага ўяўлення і ўспрымання некаталіцкаю думкаю, схаванаю пад выглядам гуманістычнай, антыевангельскай атруты, якую Павел VI назваў «чадам сатаны ў святыні Бога». У асяроддзі сённяшніх інтэлектуальных універсітэцкіх элітаў гyру сучаснай надзеі, вызваленай ад рэлігійных «перажыткаў», лічыцца нямецкі марксісцкі філосаф Эрнст Блох, стваральнік «асновы надзеі» ў этыцы. Для яго біблійнае, хрысціянскае паняцце надзеі — гэта суб’ектыўная, індывідуалістычная і прыватная фантазія накшталт пошукаў Эльдарада ці элексіру вечнай маладосці. Як бы ўжо з вызначэння такая надзея ніякім чынам не можа ўплываць на фармаванне сучасных грамадстваў. На думку Блоха, толькі ў марксізме можна знайсці асновы рэальнай надзеі, асабліва ў яго савецкай падачы: «дзе Ленін, там новы Ерузалем».

Камуністычная ўтопія саступіла месца іншай, пачатак якой паклаў Фрэнсіс Бэкан. Ён звязаў навуку з практыкаю, узводзячы на гэтым прынцыпе новую надзею на тое, што чалавек можа вярнуць панаванне над прыродаю, страчанае праз першародны грэх. Сіла гэтай надзеі — у новай веры ў неабмежаваныя магчымасці розуму і прагрэсу, а яе мэта — пабудова шчаслівага, дасканала забяспечанага грамадства. Гэта «варварства думкі», як яго называў італьянскі філосаф Джамбатыста Віко, не ўлічвае межаў людскога прагрэсу. Тут небяспека крыецца ў стварэнні новай утопіі, якая грунтуецца на перакананні, што стварэнне дабрабыту дзякуючы навуцы і новым тэхналогіям дапаможа ажыццявіць у грамадстве ідэал нябеснага валадарства. Але ж поўнае валадарства дабра тут, на зямлі, ажыццявіць немагчыма, тым больш з дапамогаю людскіх рук і розуму.

Энцыкліка Папы Бэнэдыкта мела на мэце вызначыць якасныя далягляды таго, у чым можна мець надзею. Зразумела, навука спрыяе дабру чалавецтва, але «не навука адкупляе чалавека. Чалавека адкупляе любоў» (SS, 26). Для таго, каб усталяваць сваё жыццё на грунтоўным падмурку, чалавеку, па-за часоваю надзеяй, неабходна знайсці «вялікую на­дзею», якая павядзе яго «па-за» тое, што яму самому даступнае, павядзе да Бога.

Папа Бэнэдыкт указаў таксама на істотную ўнутраную пагрозу для хрысціянскай надзеі, увасобленую ў вядомай з Новага Запавету постаці Антыхрыста. У энцыкліцы ён спаслаўся на асцярогу, сфармуляваную Імануілам Кантам: «Кант меркаваў, што побач з натуральным канцом усяго можа заспець таксама іншы, супярэчны прыродзе, гэта значыць, перверсійны канец. Піша пра гэта так: „Калі б хрысціянства калісьці стала ўжо нявартым любові <...>, тады дамінуючай думкай людзей павінна была б стаць думка пра яго адкідванне і супрацьстаянне яму; антыхрыст распачаў бы — хоць і на кароткі час — сваё панаванне (заснаванае, як мяркуецца, на страху і эгаізме). Але потым, паколькі хрысціянства, хоць яму і наканавана быць усеагульнай рэлігіяй, фактычна не магло б разлічваць на гэта, і, магчыма, настаў бы ў маральным аспекце (перверсійны) канец усяго“» (SS, 19).

Адпрэчванне хрысціянства і распальванне вайны з ім у многіх сферах культуры і грамадскага жыцця рызыкоўнае, бо можа прывесці да ненатуральнага, «перверсійнага» канца чалавецтва. Прыклад такой рызыкоўнай «працэдуры» — пазбаў­ленне хрысціянскіх каранёў супольнаснага жыцця ў Еўропе.

Зважаючы на актуальнае сутыкненне Дабра са Злом, Папа Бэнэдыкт цалкам свядома звяртаўся да аналогіі з Антыхрыстам. Ён асабліва цаніў інтуіцыю рускага праваслаўнага пісьменніка Уладзіміра Салаўёва, які паказаў Антыхрыста як прэзідэнта Злучаных Штатаў Еўропы, а пазней — як новага рымскага імператара, называючы пры гэтым пералом ХХ і ХХІ стагоддзяў часам спаўнення гэтай візіі. Асоба Антыхрыста вызначаецца тут уяўнымі станоўчымі рысамі: ён пацыфіст, эколаг, экуменіст, дасканалы ўзор паліткарэктнасці ў мысленні і дзеянні. Да таго ж ён прызнаны філантроп, сябра людзей і абаронца жывёлаў, вегетарыянец і перакананы спірытуаліст. Ён верыць у Бога, але шануе толькі сябе самога. Антыхрыст — прывабная асоба; ягоная мова перапоўнена хрысціянскімі і гуманістычнымі пасыламі, якія, аднак, усёю сваёю рыторыкаю звернутыя супраць Хрыста. У сваіх прамовах ён кожны раз імкнецца дагадзіць густам і спадзяванням людзей. Паводле яго, Хрыстус прынёс на зямлю меч і падзелы, а ён — супакой. Як магло б падацца, нарэшце хтосьці знайшоў «супрацьяддзе» на касцёльную версію хрысціянства, на прычыну пастаянных канфліктаў і неталерантнасці…

Несумненна, такі закамуфляваны тып меў бы поспех у многіх тэлепраграмах, збіраючы неймаверную колькасць тэлегледачоў.

Працяг будзе.

Пераклад з польскай мовы
Крыстыны Лялько.
Паводле: ks. Robert Skrzypczak. Wymagający Papież.
W hołdzie Benedyktowi XVI. Dom wydawniczy «Rafael», 2023.