![]() ![]() |
![]()
|
![]() |
![]() |
![]() |
![]() |
||||||||||||||||||||||||||||
№
4(34)/2005
![]() Галерэя
На кніжнай паліцы
Нашы святыні
Падзеі
На кніжнай паліцы
Vaticanum II
Кантрапункт
Хрысціянская думка
Культура
Паэзія
Юбілеі
Бібліятэка часопіса
«Наша вера» Проза
На кніжнай паліцы
Постаці
Нашы святыні
|
Асоба вядомая. Чалавек, які па сутнасці заўсёды навідавоку. Народны паэт Беларусі. Грамадскі дзеяч. Трыбун. Публіцыст. Даследчык. Заслужаны дзеяч навукі. Прафесар. Літаратар, якому падуладныя ці не ўсе жанры. Перакладчык. Аўтар шматлікіх кніг. Ніл Гілевіч. І — асоба таямнічая. Са сваімі загадкамі. Адну з іх спрабавалі адгадаць ці не трыццаць гадоў. Пад псеўданімам Францішак Вядзьмак-Лысагорскі чыталі паэму «Сказ пра Лысую гару». Перадавалі з рук у рукі машынапісныя варыянты, перадрукоўвалі, перапісвалі — ну, і вядома ж, захапляліся, цытавалі, называлі магчымых стваральнікаў. А сапраўдны аўтар — Ніл Сымонавіч Гілевіч — хадзіў сярод нас, мабыць, пасмейваючыся. І захоўваючы загадку. Паэт грамадзянскага кшталту, творца са схільнасцю да гумару і сатыры, засяроджана-паглыблены фалькларыст і літаратуразнаўца... Лірычная плынь у яго творчасці не гублялася, але выдавала менавіта плынню ў магутным, уладным, паводле «вялікага часу» («большого времени»), стваральным цячэнні. А ў кнізе «На флейце самоты», дзе найперш размова — пра таямніцы душы, пра тугу і думку веку — узросту, — калі стрэлкі часу няўмольна вызначаюць пару «астатку дзён», «апошняга ўздыху», менавіта журботна-роздумны, лірычна-філасофскі матыў — вызначальны. «На флейце самоты» — назва кнігі. А зноў жа — згадваючы Ніла Гілевіча — найперш чуеш шматзначнасць аркестра, сола — дык трубы, горна, нечага воклічнага, мужнага. І непасрэдна — голас паэта: моцны, гучны, не хатняга ўжытку. Колькі мы чулі яго выступленняў — выдатных. Голасам прамоўцы, рытара — у лепшым сэнсе гэтага слова — голасам крэўна зацікаўленага і ў высокім выяўленні заангажаванага чалавека. Грамадзяніна. А тут — флейта... Высокі рэгістр — сугучны, мабыць, сапрана... Флейта — самоты. Не тое каб гэта, зноў жа, нечакана — калі ўчытацца, прыгледзецца, то ў паэзіі Ніла Гілевіча, у яго бачанні фальклору, літаратуры, у выбары яго перакладаў з іншых моў пачуем гэты выразны, высокі гук. Флейта... Тут — менавіта яна вядзе мелодыю.
Моўлена тое не скрушна, не ад безвыходнасці думкі і пачуцця, ад — тугі... Ад болю. Ад «кары памяці». Ад таго, што надыходзіць няўмольна пара вынікаў жыцця, пара ўспамінаў... Час непапраўных стратаў... Смутак... Але і спакойны роздум. Не ледзяны скепсіс, не бязвер’е, не бяздумная харахорыстасць, не «бодрячество», не душэўная расхрыстанасць, а светлая і мудрая туга:
Вось яна, дарэчы, відавочная перавага светаўспрымання паэта, яго спосабу выслоўленасці: «адцвіце мне і сонца». Як неаднойчы згадвалася — паэты асабліва даткліва адчуваюць боль, але і маюць вялікую перавагу перад іншымі. І тыя творцы, што вызналі ўсе спакусы вынаходліва-пераменлівых ХХ—ХХІ стагоддзяў, даходзячы да мяжы інтэлектуальнага напружання ў вышуках абстрагаванага мыслення, эксперыментуючы з рытмікай і лексікай, знаходзячы каламесна-незвычайныя рыфмы, дзёрзкія метафары. І тыя, што спакойна аддавалі перавагу пунктам адліку, правераным вопытам і часам.
Ніл Гілевіч нібыта і абнавіў свой метрычны рэпертуар — як пазначана: «лірычныя мініяцюры ў жанры „танка”, — а і падпарадкаваў навіну сваёй версіфікацыйнай, «тэхнічнай» напружанасці, засяроджваючы ўвагу на цэласнасці паэтычнага перажывання.
У цішы, што адчуваецца асабліва востра і напоўнена, бо рана ці позна амаль у кожнага чалавека з’яўляюцца думкі пра непазбежны канец зямнога шляху, пра знікомасць, крохкасць зямнога існавання, пра адказнасць кожнага перад вызначанасцю вечнага, перад судом Божым.
А да Бога — дарогай, сцежкамі, тымі ж, што вызначыліся даўно. І той гук флейты — ён вядзе, на высокай жаўранкавай ноце — галоўную мелодыю свабоднай, вольнай душы. Мелодыю ўсяго жыцця.
Так. Усё з вялікай літары. Так, як бачыцца паэту заўсёды. З любоўю... Трывогай... Болем...
Мы ўсе ведаем, колькі сіл, гадоў жыцця, чалавечых і творчых намаганняў аддаў Ніл Сымонавіч Гілевіч беларускай культуры. Беларускаму Адраджэнню. І сённяшняя культурная, літаратурная, грамадзянская рэальнасць не могуць не хваляваць, не трывожыць паэта, а яго крэўная зацікаўленасць лёсам беларускай культуры забяспечаная і светапоглядна, і падзейна, і лёсавызначальна. І гістарычна. І этнічна.
Дзесяць стагоддзяў жыцця беларусаў паэт, даследчык і грамадзянін Ніл Гілевіч уяўляе не хранікальна, а як духоўны і інтэлектуальны вопыт пакаленняў, як духоўную і эмпірычную рэальнасць, як бясконцасць быцця. І як эмпірыку асабістага існавання, карані якой — у традыцыі народнай. Сямейнай. Трывалай. Вясковай. Нездарма паэту «дзедава слова» здавалася не якім-небудзь, а Божым і не адкуль-небудзь — ад спрадвечнага, моцнага, сялянскага, родавага.
У той праўды, што вызнавалася духоўнай чысцінёй, працай, ведамі, цягай да навукі:
«Белы сувой дарогі...» Дарогі дадому... А і той дарогі, дзе «вешкі пуцін, якімі ішла душа». Менавіта — душа. Духоўнасць. І «арэчаўленасць» яе — спазнаная, неад’емная, сутнасная.
Заўважце — у Ніла Гілевіча — заўсёды канкрэтныя рэаліі, засяроджанасць на пэўных фактах. Сведчанні, назіранні... Выбар эпізодаў... І ён умее зямную, выразна маляўнічую выяву перавесці на дыялог са светапарадкам, увесці ў працэс спасціжэння сэнсу быцця, не выходзячы на розумаспасцігальныя прасцягі сусвету, выключна — у логіцы рэальнасці, надзейнай зямлі, над якой у паэта заўсёды: Неба.
Подых вечнасці — ён робіць усё больш насычаным, важкім кожнае імгненне на зямлі:
Але ж той подых вечнасці — ён адчувальны, неаспрэчны, безумоўны.
...Трывога... Законапарадак прыроды... Спрадвечны...
Жыццё, смерць... І тое, што вызначае наша існаванне, нашу дарогу да Бога, што поўніць жыццё, стварае паўнагучны кантэкст Быцця: лад жыцця, спосаб існавання, занятак, праца, духоўная насычанасць дзён... Цуд жыцця, выратаванне ад усяго — творчасць...
І не толькі за пісьмовым сталом. У водары рэчаіснасці — канкрэтнай, арэчаўленай, чароўнай.
А можа, поўніцца будуць сны вось тым самым «шэптам мурагу», водарам лугу, сінню нябёсаў? І зноў — успамінамі... Дзе да светлаты тугі, уласцівай увогуле гэтаму спосабу ўспрымання рэчаіснасці, дачыняецца трагізм страты.
«Наша з табою» — гэта з жонкай Нінай, адыход якой з жыцця — не толькі страта, бо, як мовіць паэт,
Другая частка кнігі прысвечаная менавіта ёй, так і называецца: «Памяці Ніны». Дарэчы, амаль адначасова з лірычнымі мініяцюрамі Ніла Гілевіча (крыху раней) у выдавецтве «Про Хрысто» выйшла кніга Янкі Брыля «Блакітны зніч», дзе таксама адна частка — «Нашы разлукі» — прысвечаная жонцы, таксама пасля той, апошняй разлукі. (Рэдактар абедзвюх кніг — Крыстына Лялько.) Ёсць у кнігах перазоў лёсаў... Перазоў душаў... Як і перагук імёнаў — Ніна і Ніна... (Пра кнігу Янкі Брыля на старонках «Нашай веры» вяла сур’ёзную размову таленавіты і ўдумлівы літаратуразнаўца Галіна Тычка.) У абедзвюх кнігах — гэтыя старонкі вызначальныя і павучальныя. Для тых, хто даўно перажыў пару рамантычных памкненняў і матрыманіяльных перспектываў, будзе так зразумела і блізка гэта, Гілевічава: «стала радзейшым нашмат рэшата Бога», і гэта: «дзён засталася жменька». І ўсё, пра што вядзе размову паэт, згадваючы тую, якой ужо няма побач. Для тых, хто яшчэ толькі пачаў выдаткоўваць запасы сваёй жыццёвай энергіі, у каго ўсё наперадзе, хто не бачыць яшчэ, можа, канцовасці зямнога шляху, а захоплены толькі сённяшнім днём, а ён сёння шмат у чым празаізаваны, прагматычны, рэкламна-кірмашовы, а часам — адкрыта цынічны, то для іх гэтыя кнігі — высокая навука адухоўленага жыцця... Я не буду спыняцца на змесце кнігі Янкі Брыля, але пагартаю яшчэ старонкі кнігі паэзіі Ніла Гілевіча. Якім цнатлівым, беражлівым, вышынным бывае пачуццё:
Якім бывае стаўленне — да Жанчыны:
Як быў і застаецца свет — поўны ёю, адзінай!
Усё было — разам... Побач, поруч... А цяпер?
Так — каб уведаць праз яе і свой духоўны вопыт: няма бяссэнсіцы быцця, ёсць духоўная свабода, душэўны спакой. Для яе гэта было — ад Бога!
Каб не страціць «годнасць і гонар за свой чалавечы сан». Годнасць сваю і сваёй Радзімы, «гонар дзяржаўных, свабодных душой людзей». І ў гэтым яны, Ніл Сымонавіч Гілевіч і яго Каханая, сябар, паплечніца, жонка — былі заўсёды адзіныя. І гэта святое для кожнага сапраўднага беларуса.
Вызнаючы шлях, дзякуючы несмяротнай творчасці Быцця. Светлаце Вечнасці. Падпарадкоўваючыся — мелодыі душы. На флейце самоты.
|
![]() |
![]()
|
![]()
|
![]() |