НЯСТОМНЫ БУДАЎНІК СВЯТЫНЯЎ

Не перастаю радавацца таму, наколькі багатая наша зямля на таленты. На жаль, складаны гістарычны шлях, палітычныя абставіны не заўсёды давалі развівацца ў поўнай меры ўсім магчымасцям. Шмат страчана, шмат забыта...

У сузор’е яркіх, таленавітых святароў, якія працавалі ў клюшчанскім касцёле, дабавілася яшчэ адна не зорачка, а зорка першай велічыні — ксёндз Юзаф Бародзіч. Асоба настолькі яркая і супярэчлівая, што да сённяшняга дня яго імя не забытае: яго любілі, яго паважалі, яго баяліся, пра яго складалі легенды і байкі, яму прыпісвалі анекдоты. У 2011 годзе споўнілася 150 гадоў з дня яго нараджэння...

У «Реестры ксяндзоў пробашчаў Клюшчанскага касцёла ад пачатку існавання да 1937 г.», складзеным ксяндзом А. Вайцяхоўскім, ёсць запіс пра ксяндза Ю. Бародзіча. Так, 110 гадоў таму святаром у Клюшчаны быў прызначаны актыўны ксёндз Юзаф Бародзіч. Ён адразу ж разгарнуў бурную дзейнасць: дабіўся ад уладаў вяртання касцёлу 34-х дзесяцінаў зямлі ў Світайлішках (цяпер Літва) за 6 км ад Клюшчанаў, адну дзесяціну зямлі выклапатаў ад клюшчанскага двара пад агароды каля плябаніі, павялічыў і добраўпарадкаваў магільнік. Па яго ініцыятыве зрабілі рамонт касцёла і некаторыя канструкцыйныя змяненні: на франтоне ўстанавілі 2 вежы замест васьміграннай званіцы, па-новаму абсталявалі 3 алтары, пабудавалі новую плябанію і дом для касцёльнай службы.

Касцёл захаваўся да нашых дзён амаль без зменаў і з’яўляецца помнікам драўлянага дойлідства з элементамі стылю неаготыкі (у некаторых крыніцах называецца гатычна-закапанскі стыль). У тым, што касцёл працуе і сёння, ёсць немалая заслуга малітваў ксяндза Бародзіча.

Ксёндз Бародзiч быў вялiкiм арыгiналам, якога вельмi любiлi парафiяне. Гiсторыi пра яго яны перадавалi з пакалення ў пакаленне, хоць яны адбываліся 110 гадоў таму. Памятаюць яго многія і сёння, што сведчыць аб харызматычнасці гэтага святара. Апроч асноўных яго заслугаў, людзі любілі ксяндза яшчэ і за тое, што ў размове ён ужываў вобразную мову, трапныя словы. Многія з яго выказванняў былі разабраныя на цытаты і па сённяшні дзень ужываюцца ў нашай мясцовасці.

Караліна Пілімон расказвала, што ксёндз сябраваў з яе бацькам, Каятанам Пілімонам, і часта наведваўся да іх. Аднойчы бацькава сястра спытала: «Чаму адзін ксёндз моліцца памалу, а іншы хутка?» На што ксёндз Бародзіч адказаў: «А ці ёсць розніца, калі я буду гаварыць: ду-р-на-я ба-ба , ці скажу баба-дура?»

Калі будавалі мур каля касцёла і могілак, кс. Юзаф Бародзіч часта за «пакуту» загадваў насіць каменне да муру. Парафіяне доўга жартавалі з адной старой дзеўкі, што пасля споведзі, носячы каменне, парвала падол тоўстай суконнай спадніцы (значыць грахоў мела шмат!).

Жартоўны выпадак расказвалі і ў Мёрах. Пасля фэсту ў пакой, дзе быў падрыхтаваны святочны абед, зайшоў малады ксёндз і пачаў расказваць старэйшаму ксяндзу, які сядзеў там у чаканні астатніх гасцей: «Замучаўся слухаць на споведзі: што ні другая баба — усё Бародзіча кляла...». А за сталом сядзеў сам кс. Бародзіч! Але гэта сапраўды толькі жарт. У Мёрах вельмі любілі гэтага святара, а цяпер любяць і шануюць памяць пра яго.

Што датычыцца касцёльных законаў, то ён выконваў іх няўхільна, чаго патрабаваў таксама і ад парафіянаў. І гэта не выклікала незадаволенасці — толькі павагу. Расказвалі, што аднойчы, калі маладыя прыйшлі да шлюбу, ксёндз, убачыўшы, у якім стане была нявеста, сарваў з яе галавы вянок і са словамі «табе гарохавы вянок патрэбен, а не міртавы!» кінуў на падлогу.

Ксёндз Бародзіч вельмi любiў і ўмеў весела пажартаваць. Клюшчанская парафія мяжуецца з жалядскай парафіяй, дзе ў той час касцёл быў перароблены пад царкву. Ксёндз Бародзіч і жалядскі бацюшка часам абменьваліся візітамі. Неяк вырашыў ксёндз Бародзіч пакпіць з бацюшкі. Прыехаў ён па нейкай справе ў Жалядзі і ўбачыў у двары новую прыгожую брычку. Пасядзелi, абмеркавалi ўсе справы, а калі прыйшла пара ўжо ехаць дадому, кс. Бародзiч, папярэдне падгаварыўшы фатографа Р. Ляйбовіча, прапанаваў: «Давайце памераемся сiлай! Калi вы ўдваіх звязеце мяне з гары ў брычцы, то я ўсцягну пустую брычку на гару адзін!»

Папы, не адчуўшы нiякага падману, здзiвiлiся такой неразумнай, нават смешнай прапанове i… згадзiлiся. А як толькi ксёндз усеўся ў брычку i папы пацягнулi яго, упрогшыся ў аглоблi, тут, як з-пад зямлi, вырас фатограф і зрабіў здымак усёй кампаніі. У хуткім часе ён ужо паказваў фатаграфію з каментарам: «Во, глядзі, ксяндзы на папах катаюцца...»

Збянтэжаны бацюшка выпрасіў у Бародзіча здымак, а потым выкупіў у фатографа і негатыў. А гара тая ў сувязі з гэтым выпадкам i па сённяшні дзень называецца Паповай...

Гэтая байка ў розных інтэрпрэтацыях, абрастаючы падрабязнасцямі, цягнулася ўслед за кс. Бародзічам, куды б ён ні паехаў. Кс. Аляксей Юркайць, будучы па запрашэнні мясцовага пробашча ў жалядскім касцёле на рэкалекцыях, расказваў гэтую байку, пачуўшы яе ўжо ў Мёрах. Я яму сказала, што ён якраз знаходзіцца ля вытокаў, у тым «гістарычным» месцы, дзе 100 з лішкам гадоў назад і адбываліся гэтыя падзеі.

Трэба сказаць, што гэты «нявінны» жарт не прайшоў бясследна для ксяндза Юзафа — папы ўсё-такі паскардзіліся вышэйшаму духавенству і ксяндза адразу ж пераправілі ў новае месца: далёкі ад Клюшчанаў горад Мёры, каля латышскай мяжы.

Пасля Першай св. Камуніі. З сямейнага архіва Кацярыны Трыбоцкай.

Ксёндз Юзаф Бародзіч нарадзіўся ў 1861 годзе. У 1893 г. здаў экзамены ў духоўную семінарыю ў Вільні, якую скончыў у 1897 годзе. Працаваў вікарыем у Лідзе, Новых Троках, Даўгілішках і адзін год быў у гродненскім кляштары. У 1900 годзе ён паехаў у Рым, дзе папа Леў ХІІІ благаславіў яго на місіянерскую дзейнасць. Пасля працаваў у Вільні. Першы касцёл ён пабудаваў у мястэчку Жозлі, затым — у Клюшчанах. У 1905 годзе быў накіраваны ў парафію Мёры, дзе на працягу 1905–1907 гг. сабраў сродкі, будаўнічыя матэрыялы і збудаваў цагляны касцёл. Гэты незвычайны ўчынак можна разглядаць як сусветны рэкорд у будоўлі святыні.

Пасля першай святой Імшы ў новапабудаванай мёрскай святыні ў 1907 годзе ён быў арыштаваны і сасланы спачатку на Ашмяншчыну, а потым у Яраслаўль і Рыбінск. Але і там ён нейкім чынам узновіць місіянерскую дзейнасць і таксама пабудуе касцёл.

Царскі ўрад «у падзяку» саслаў ксяндза Юзафа Бародзіча ў Аглонскі дамініканскі кляштар у Латвіі, куды святароў адсылалі для «паправы». Над ім нават адбыўся суд у Гародні і Пскове і былі вынесены прысуды: адбываць пакаранне ў Дынанбургскай крэпасці. Але, як ён піша ва ўспамінах, Пан Бог уратаваў яго на шляху да рабства: яму ўдалося ўцячы з цягніка, мытнік за расійскі рубель прапусціў яго на польскую тэрыторыю.

Нейкі час ён выкладаў філасофію ў кракаўскім Ягелонскім універсітэце. Пасля трапіў у Сан-Рэма: па яго ж вобразным выразе — «у рай». Працаваў святаром у касцёле святога Роха і па просьбе сёстраў законных і за іх грошы збудаваў заезжы двор «Палонія» і невялічкі гатычны касцёл. На пабудове заказаў намаляваць белага арла — сімвал польскай дзяржаўнасці.

І гэтага зноў не дараваў яму царскі ўрад. Павезлі яго спачатку ў Фларэнцыю, а пасля ў Іспанію, адкуль караблём транспарціравалі ў Адэсу — на суд. У той час ішла Першая сусветная вайна і карабель падарваўся на міне. Пасажыраў выратавалі англічане і адвезлі ўсіх у Канстанцінопаль, дзе да ксяндза Юзафа Бародзіча дайшла навіна аб тым, што Польшча атрымала незалежнасць. І ён зноў спяшаецца ў Варшаву, дзе збірае грошы галадаючым.

Лёс святара Юзафа Бародзіча быў трагічны: у вольнай Польшчы яго падазравалі ў шпіянажы на карысць бальшавіцкай Расіі; адначасова ў Сан-Рэма распачалі справу аб сродках на будову маёнтка «Палонія». Меў праблемы таксама з польскай уладай і польскай прэсай. Зноў перажыў суд.

...Выратаванне прыйшло з Мёраў. Парафіяне сабралі ў абарону кс. Бародзіча 5000 подпісаў! Прычым за апальнага ксяндза аддалі свае галасы не толькі католікі, але і праваслаўныя, і габрэі!

Далейшы лёс ксяндза Юзафа Бародзіча складаўся больш спакойна, але застаецца невядомым, дзе ён далей працаваў і калі адышоў да Пана...

Мы не маем права забываць пра тое, што зрабіў гэты святар для нашых продкаў і для нас. Яго жыццё — гэта прыклад ахвярнага служэння Богу. Яго праца назаўсёды будзе ўпісана ў нашу гісторыю. Ён варты таго, каб мы памяталі пра яго і былі яму ўдзячныя. У мёрскім касцёле ёсць памятная дошка ў гонар кс. Бародзіча, хаця працаваў ён там усяго два гады...

Так выглядала ахвяраванне («цаглінка») на збор сродкаў для будаўніцтва касцёла ў Мёрах.

Ксёндз Юзаф Бародзіч быў чалавекам вялікіх пачуццяў, які блізка браў да сэрца ўсё, што адбывалася, і частку свайго хвалявання і свайго сэрца пакінуў у сваіх творах: ім напісана больш за дзесяць кніг.

Пра тое, што кс. Бародзіч напісаў кнігу «На возе і пад возам», мне некалі расказаў Адам Мальдзіс. Улічваючы тое, што ў гэтай кнізе змешчана і байка пра папоў, я вырашыла, што гэта зборнік баек (і не я адна). І толькі калі стала вывучаць біяграфію кс. Бародзіча, зразумела, што кніга аўтабіяграфічная: ён апавядаў у ёй пра сябе і пра сваё цяжкае, але яркае, насычанае рознымі падзеямі жыццё, якое ён цалкам прысвяціў Богу і людзям.

У яго жыцці было многа высокага і трагічнага. Ён зведаў усё: ашаламляльны поспех і любоў парафіянаў, цярпенні, прыніжэнні і ганенні. Ён падымаўся на вяршыню і падаў у бездань... Толькі чалавек моцны духам, цверда ўпэўнены ў сваёй праваце і цалкам адданы той справе, да якой быў пакліканы, з Божай дапамогай мог вытрываць усе выпрабаванні і не разуверыцца, не растраціць душэўны запал, веру, чысціню, вернасць хрысціянскім ідэалам Праўды і Дабра.

Дзякую за дапамогу ў зборы інфармацыі кс. Аляксею Юркайцю з Мосара і кс. Анатолю Захарэўскаму з Міхалішак.