ДОЎГАЧАКАННАЯ КНІГА...

Гэтую кнігу чытачы чакалі доўгіх дванаццаць гадоў. Роўна столькі часу прайшло з таго дня, калі паэт Леанід Галубовіч публічна, у радыёэфіры, пакляўся больш ніколі не пісаць вершаў. Тады гэтую навіну абмяркоўвала ўся літаратурная супольнасць: а вы чулі?.. ды кіньце вы — будзе пісаць, куды ён дзенецца… вось да чаго даводзіць абсалютна цвярозы лад жыцця… Калегі і са спачуваннем выказваліся, і дасціпнічалі, і кепікі строілі. Што ж, на чужыя вусты не накінеш хусты… Але ўсе, хто любіў Галубовіча-паэта і меў у сваіх кнігазборах яго выдатныя зборнікі «Таемнасць агню» і «Заложнік цемры», чакалі, што ён парушыць сваё ж слова, не стрывае працяглага маўчання...

Чакалі і прычакалі… зборніка пад назовам, які гучаў развітальна, як эпітафія — «апошнія вершы леаніда галубовіча». І тут усе зразумелі, што паэт не жартаваў. Бо адна справа — сказаў і забыўся, і зусім іншая — напісаў, ды яшчэ на вокладцы. Быццам распісаўся і пячатку паставіў. І паэту нарэшце паверылі.

І Леанід Галубовіч трымаўся колькі мог. За дванаццаць гадоў у друку не з’явілася ніводнага ягонага верша. З’яўляліся папулярныя ў чытачоў зацемкі, эсэ, рэцэнзіі. Паэт заняўся складальніцкай працай — сабраў і выдаў спадчыну Міколы Купрэева і Васіля Гадулькі. І вось, калі амаль дарэшты звялося і так нешматлікае племя аматараў паэзіі (чаму звялося — гаворка асобная), беллітсвет абляцела новая неспадзяваная навіна — Галубовіч выдаў новы зборнік вершаў. Прычым — не друкаваных у перыёдыцы, што само па сабе ўспрымаецца як невялічкае дзіва. Сенсацыйна адышоў ад паэзіі, сенсацыйна вярнуўся — такім чынам можна сёння патрактаваць учынкі Леаніда Галубовіча, хоць ён і не любіць шуму вакол свайго сыходу-прыходу. Але — «не дадзена прадбачыць нам, як наша слова адгукнецца…». На нядаўняй прэзентацыі доўгачаканай кнігі ў сталічным Музеі гісторыі беларускай літаратуры выступоўцы — усе да аднаго! — найперш гаварылі пра маўчанне Галубовіча, нібы забыўшыся, што сабраліся зусім з іншай нагоды. Міжволі складвалася ўражанне, што паэтава маўчанне — больш дарэчная і актуальная тэма для нашай беларускай рэчаіснасці, чым ягоная — любая — прамова.

Але пра маўчанне ды ягоныя прычыны хай разважае нехта іншы. Для мяне ж дванаццаць маўклівых гадоў Леаніда Галубовіча — усяго толькі перапынак дзеля назапашвання новай крытычнай масы паэтычнай энергіі. У кагосьці з творцаў гэты перапынак цягнецца дзень-два, а ў кагосьці — на гады расцягваецца. А што паэтычная творчасць — самы энергазатратны літаратурны жанр, для мяне гэта бясспрэчна. Дык вось, усё залежыць ад колькасці выдаткаванай энергіі — хтосьці яе фармацэўтычным пінцэтам адмервае, а хтосьці — спальвае яе даастатку, ні трошкі не пакідаючы на заўтрашні дзень. Прыгадайма — і Янка Купала на гады замаўкаў, і Аркадзь Куляшоў, і Анатоль Сыс…

«Чем продолжительней молчанье, тем удивительнее речь», — гэта, здаецца, прызабыты сёння Мікалай Ушакоў. Вынік працяглага маўчання Леаніда Галубовіча — кніга «З гэтага свету» — перад намі. Прычым гэта менавіта кніга паэзіі, кампазіцыйна прадуманая, падзеленая на тэматычныя цыклы пад вылучна займеннікавымі загалоўкамі: Нада мною — Пра мяне — Са мною — У маіх — Маё — Мае — Мая. І гэта невыпадковыя назвы, бо перш чым аддаць, паэт павінен спачатку ўсё прыўласніць. Пералічаныя «эгацэнтрычныя» загалоўкі — як абручы на дыхтоўна збітай бочцы, каб вершы-клёпкі не рассыпаліся. І яны насамрэч стаяць па сваіх месцах трывала. Але вось што дзіўна (прынамсі, для мяне): вершы згуртаваныя ў цыклы, але кожны з іх — самадастатковы, не патрабуе перагуквання з «суседам». Можа быць, тут больш дарэчнае другое параўнанне — вершы ў кнізе «З гэтага свету» нагадваюць сселеныя ў адну вёску хутары. Кожны хутар і ў вёсцы працягвае жыць сваім жыццём — у яго свая гаспадарка і свае традыцыйныя звычаі, якія не супярэчаць агульным. А агульнымі для былых хутаранцаў былі не толькі ваколіцы, але і могілкі. З гэтага гледзішча вельмі характэрны для новай кнігі верш «Дом пры могілках», дзе знікае мяжа паміж гэтым і тым светам і так проста працягваецца супольнае суіснаванне і сумоўе між тымі, хто т а м, і тою, якая т у т.

Да могілак глухой сцяной Стаіць хаціна Маніна. Там ноччу спіць яна спіной Да ўсёй радзіны мамінай. Яе суседзі тут даўно Для ўсіх жывых — нябожчыкі, А Маня ім штодня ў акно Пастукае-пабожкае. То міскай бразне, то вядром, То пілкай, то матыкаю… І па ваду ідзе з Пятром, А з граблямі — з Мікітаю. Капае з Янам агарод, З Іллёй жыты прарошчвае, Смяецца з Паўлам цераз плот, З Платонам плача роспачна…

Аўтар назірае за сваёй гераіняй, можна сказаць, з зацікаўленай прыхільнасцю — пастукацца і дастукацца на той свет з гэтага не кожнаму дадзена. А мне таксама было цікава, як паэт завершыць сваю канстатацыю жыцця на памежжы, ці знойдзе ён той заключны акорд, які не абразіць насельнікаў таго свету і не прынізіць іроніяй жыхарку гэтага. Без такога акорду верш страчваў бы сваё высокае экзістэнцыйнае гучанне. І акорд — патрэбны і неабходны — аўтарам быў шчасліва знойдзены. Знойдзены на тых самых могілках,

Дзе муж не можа ўсё заснуць, Пільнуючы хвіліну, Каб дом нарэшце свой замкнуць, Забіць, як дамавіну…

Эсхаталагічны дыскурс кнігі «З гэтага свету» істотна дапаўняецца паэтычным цыклам, прысвечаным памяці Маці. Па пранізлівасці гучання, па спавядальнасці інтанацыі мне хочацца параўнаць яго са знакамітым барадулінскім цыклам «Бяроза з лістам гаварыла», прысвечаным памяці Куліны Андрэеўны Барадулінай. У Галубовічавым цыкле найлепшыя вершы — «Маміна хата» і «Пасля саракавін». Сыноўскі смутак стаў паэтычнымі радкамі, якія не сорамна прачытаць і над дарагой магілай…

Пасля шматгадовага расстання людзі прыглядаюцца адзін да аднаго, заўважаючы змены не толькі ўзроставыя. Карцела і мне, зазірнуўшы пад стракатую вокладку новай кнігі Леаніда Галубовіча, даведацца, ці змяніўся ён як паэт, бо змены за прамінулыя дванаццаць гадоў адбыліся грандыёзныя, у тым ліку і ў літаратурнай прасторы. З’явіліся інтэрнэт-часопісы і цэлыя інтэрнэт-бібліятэкі, паэтычныя вечарыны ператварыліся ў пэрформансы і слэм-паядынкі, вершы цяпер нярэдка пішуцца без рыфмы і рытму (а часам і без сэнсу) і публікуюцца без усякага рэдагавання на ўласных сайтах. Ёсць ад чаго раз-згубіцца (і два-згубіцца) сучаснаму чытачу. Вось і трывожыла мяне думка пра тое, як усе гэтыя рэвалюцыйныя змены перажыў Галубовіч. Прачытаўшы новую кнігу, я з палёгкай уздыхнуў: паэт на слэм-галавы не пабег за наваяўленай модай. Памудрэў — так, стаў больш лаканічным — несумненна. Але са свайго шляху не збочыў і са сваёй нетаропкай хады не збіўся.

Здаецца, у рамане Жуля Верна «Падарожжа на Месяц» грамадка авантурыстаў задумала стрэлам з велізарнай гарматы змяніць арбіту Зямлі, каб такім чынам ямчэй сягнуць на зямны спадарожнік. Усчаўся вялікі гармідар — хтосьці ўзяўся дапамагаць авантурнікам, хтосьці чакаў канца свету. І толькі адзін фізік спакойна сядзеў у сябе дома, бо зрабіў дакладныя разлікі і ведаў, што аніякім стрэлам арбіту Зямлі не зменіш… Вось і Леанід Галубовіч нагадвае мне таго разважлівага фізіка — ён таксама сёе-тое разлічыў і за будучыню сваёй «планеты» спакойны.

Два гады таму на ягонай літаратурнай вечарыне ў клецкім раённым Доме культуры я трошкі паэксперыментаваў: пачынаў з памяці чытаць верш Галубовіча і ўдавана «забываўся». Напрыклад: «І раптам скажа дзед які // з развагай аналітыка…» І тут жа з залы нехта падказваў: «Хлеб трэба сеяць, мужыкі, // без хлеба — дрэнь палітыка». Альбо — верш пра бабулю Алімпіяду, якая «стаіць у двары як вечнае, // нібыта душа сама…» І слухачы імгненна давершвалі: «І сонца яе прасвечвае, // і ценю яе няма». Пагадзіцеся — гэта пра многае гаворыць.

Слынны наш мовазнавец і пісьменнік Фёдар Янкоўскі намагаўся ў свой час скласці слоўнік пісьменніцкіх афарызмаў, якія шырока разышліся ў народзе, па сутнасці сталі народнымі. Перагарнуў «гімалаі» кніг, а слоўнічак у выніку атрымаўся зусім невялічкім. І хто ў тым вінаваты — пісьменнікі, патрабавальны складальнік ці народ, я не бяруся вызначыць і сёння. З тае пары мінула паўстагоддзя, а ніхто не адважыўся дапоўніць слоўнік крылатых выразаў Ф. Янкоўскага. Афарызмы пісьменніцкія з’яўляюцца, але ці знаходзіць іх народ? І ці знаходзяць яны — народ?

Вось калі яны сябе ўзаемна адшукаюць, будучыя айчынныя лексікографы складуць новы шматтомавы слоўнік. І безліч аўтарскіх афарызмаў для таго слоўніка знойдзецца ў кнігах Леаніда Галубовіча, у тым ліку і ў вершах «З гэтага свету». Вось яны, пазбаўленыя слоўнай лішніцы, ёмкія чатырохрадкоўі:

Агонь — і агмень, і геена. Вада — і крыніца, і вір. І сам чалавек — пераменна — То гліна жывая, то жвір… * А той і гэты свет Не адгародзіш строга, Як Новы Запавет — Старонкай — ад Старога.

Ясна, выразна і дакладна, а значыць — афарыстычна. Дзякуй паэту за яго нешматслоўнасць, за выгайданыя ў калысцы маўчання, ужо не падуладныя хваробам росту вершы. Іх нібыта і няшмат, але — дастаткова, бо «ведай, болей, чым імгненне, не прыме вечнасць ад цябе». Гэтыя стральцоўскія радкі апошнім часам успамінаюцца мне ўсё часцей.

«З гэтага свету» — кніга не толькі доўгачаканая, але і доўгачаканная. Доўга чаканіў Леанід Галубовіч свае новыя творы. Нарэшце дачаканіў — на радасць чытачам, якія дачакаліся.

Міхась СКОБЛА