ВЕРШЫ

Сціпласць меркавання пра самога сябе Кожны, о Божа, разумным і добрым быць хоча, Але не раз яго здрадная сіла сурочыць. Засцеражы нас ад пыхі, ад страты сумлення, Каб мы на брата не мелі ў кішэні камення. «Кіньце ў яе, хто бязгрэшны, камень», — прамаўляе Збаўца натоўпу, і ў сораме той адступае. «Я не ахвяр — міласці прагну»… Мы ж брата — Бліжняга нашага — ўсё асуджаем зацята. Надта ж разумнымі часта сябе мы ўяўляем, А міласэрнасці, як і не мелі, не маем. Дай дабрыні нам, о Божа, з Табою суладнай, На грэх уласны відушчай, да іншых спагаднай. Божа, і розум нам дай справядлівы і правы, Каб да сябе быў суровы, да іншых ласкавы.

Людскасць «Устань, і я чалавек!» — апостал Пётр сказаў, Калі Карнэлій сотнік да яго ног упаў*. Хто тых людзей, што падаюць, з зямлі падніме? «Устань, і я чалавек», — хто скажа ім, абніме? Хутчэй затопчуць бліжняга з пагардай людзі, Нібыта шчасце ім за гэта, неба будзе. Не думаюць аб тым, што пыха і ўзнашэнне У пекла сцежку сцелюць, а не да збавення. О чалавек, шануй у бліжнім сваім брата, Жыццё зямное — міг і вечная расплата, І слава на зямлі пра добрага трывае, Ў нябёсах ласку ён таксама атрымае. Хто бліжняга ўспамог, падняў, быў справядлівы, Таму спрыяе Бог, ён тут і там шчаслівы.

Святая пакора Ва ўбоганькай стаеначцы І на худой пасцелечцы Ты, Божа, нарадзіўся нам, Каб ратаваць нас, грэшнікаў.     Вол з вослікам там чмыхалі,     На цельца Тваё дыхалі     І так яго сагравалі,     А пастушкі заспявалі. Чаму ж нам у нашым горы Не ўзяць прыклад з той пакоры, Як ва ўбостве зведаць міласць, Не зграшыўшы праз пыхлівасць?     Ад калыскі і да крыжа     Быў Ты, Божа наш, прыніжан;     Колькі Ты цярпеў бязмерна,     А да ўсіх быў міласэрны. Мы ж за нейкае драбносце Гнеў у сэрцы доўга носім, Ненавідзім, помсту родзім І душы збавенню шкодзім.     О, наш Езу міласэрны!     Ты цярпеў за люд свой верны,     Учыні, каб мы трывалі,     З Цябе прыклад жыцця бралі, Ад калыскі да магілы Шчыра каб табе служылі І свой неслі крыж цярпення На Тваю хвалу й збаўленне.

Цярплівасць (Думка з казання ксяндза Скаргі на 3-ю нядзелю па Вялікадні) Як пабіліся два хлопцы, бацька ўзяў аднога, Яго рэмнем адхвастаўшы, кажа да другога: Ты не сын мне, больш нічога да цябе не маю! Так зракаецца і Бог нас, калі не карае. Гаспадар пра дрэва ў лесе дужа не пячэцца, Хай расце сабе, ён потым спаліць яго ў печцы. Але ў садзе дрэва песціць, росціць, даглядае; Так і Бог, каго палюбіць, да сябе схіляе. Калі лекар пэўна бачыць: хворы памірае, Піць і есці, колькі хоча, яму дазваляе. Калі ж бачыць: ачуняе, — голадам прыморыць, Нават як не ўпадабае гэткіх лекаў хворы. Калі Бог каго палюбіць, — дбае пра збаўленне: Спашле кары, абмяжуе і піццё-ядзенне. Дык з цярплівасцю прымайма болесць, недаедак, Верачы, што Бог нас мае за ўлюбёных дзетак.

Вясновая думка Цуда прыроды — вясною ад сну абуджэнне, Зімняй паразы нішто ўжо цяпер не прыпомніць. Траўка зялёная весціць сваё нараджэнне, Мушкі лятуць і купаюцца ў сонечных промнях. Мёртвым было ўсё, і раптам жыццё забруіла, Думкі няма пра аджыўшае больш у нікога, Новыя птушкі лятуць, матылі; з новай сілай Хваліць жывое ўсё Створцу — Магутнага Бога! Як жа салодка спачыць у зямлі сваёй, з вецця Звялым упасці лістком, што быў некалі пышным. Хоць і не ўспомняць пра нас, можа, ў будучым свеце, Як пра той лісцік, што спее цяпер у пупышцы.

Попель І і Попель ІІ Хростак Не кляні, васпан, чарцямі ні сябе, ні брата, Бо пракляцце небяспечна — прыкладаў багата. Гэтак Попель Стары кляўся, як схлусіць увішна: «А няхай, калі няпраўда, з’ядуць мяне мышы!» Хоць яго яны не з’елі, дый загрызлі сына. Пэўна, злое выхаванне гэтаму прычына. Так, аднойчы Попель Хростак, малады, бяспутны, Паканаў дзядзькоў уласных дзіка і акрутна. Запрасіўшы тых у госці, загадаў ён слугам Іх у возеры ўтапіці… Аж аднекуль цугам Пхнецца войска незлічона — армія мышына! Наляцела, з’ела жонку і самога сына. Дык калі з кляцьбы мышамі на’т жыццё змадзее, Што ж казаць тады пра д’яблаў, пане-дабрадзею?!

Кацярына Ягелонка, дачка Жыгімонта І Калі з нейкай здраднай сілы Хоча кінуць мужа жонка, Хай успомніць, што зрабіла Кацярына Ягелонка.     Фінляндскага князя Яна     Была жонкай з ласкі Бога,     Брат жа Эрык злою воляй     Яго ўкінуў да астрога. Хоць акрутны брат дазволіў Ехаць, дзе сама жадала, Кацярына ж Ягелонка Так на тое адказала:     «Прысягала быць з ім разам     Як у шчасці, так ў нядолі,     Горкі лёс майго сужэнца     Падзялю я і ў няволі». Сем гадоў яна трывала Годна з мужам у палоне, Аж пакуль рука Гасподня Не ўсадзіла іх на троне.     Калі з нейкай здраднай сілы     Хоча кінуць мужа жонка,     Хай успомніць, што зрабіла     Кацярына Ягелонка.

Кацярына з Сабескіх, княгіня Радзівіл Гэй вы, кабеткі, гэй вы, кабеткі,     Парожнія балбатухі! Хоць розум ёсць і між вамі рэдкі,     Натхнення боскага зрухі. Аб тым, што было не пустое слова,     А праўда сама паўстала, Слухайце, як жа Радзівілова —     Сястра караля казала: «Няхай бы дбалі пра душаў збавенне     Сялянаў сваіх палацы, Бо для багацця іх памнажэння     Яны, як валы, у працы». Ды каб жа кожна вяльможна пані     Так думала ў шчырай веры, То, пэўна, ў вёсках усе сяляне     Умелі б казаць пацеры.

Філіжанка Утапіўся густ у куфлі, зараз тоне ў шклянцы! Са стала йсці прэч сказала шклянка філіжанцы. Бо малая, бо куды ёй да вялікай шклянкі, Хоць яе аздобна красяць кветкі-маляванкі. Хоць ад кіпню тая шклянка лопнула, ўсё роўна Зноў рука яе хапае, бо яна бяздонна! Ліюць каву ды гарбату туды неашчадна, Як і іншыя напоі, груба і бязладна. Хто ж нас верне да культуры? Мілыя кабеткі, Даставайце філіжанкі, сподачкі, сурвэткі! Няхай каву ды гарбату стане піць нам звыкла Не са шклянкі марнатраўнай — з філіжанкі сціплай!

Канвалія Белых канвалій кветачкі дробныя З пахам чароўным, хоць не аздобныя, Так і здаецца, Пан Бог тут не надта Думаў над іхняй шыкоўнай апраткай. А як тварыў Ён, напрыклад, цюльпаны, Дбаў, каб прыгожа яны былі ўбраны, Але рашыў, што ім пах будзе лішні, Каб не грашылі пагардай да іншых. Тым жа Ён спосабам нас падзяляе: Кожны прыкмету адрозную мае, Каб не ўзносіўся той перад гэтым, Пэўна ж, не маючы нейкай прыкметы. Пан Бог адорвае ўсіх нас ласкава, Бачна ў канваліі гэта яскрава: Хоць бы і ружа яе тут зацьміла, Нават пры ёй выглядаць будзе міла.

Лён Лён-лянок найпрыгажэйшы, кветачка нябёс, Ці ж хто ведаў, што ты будзеш мець шчаслівы лёс?! З бялюсенькіх валаконцаў найчысцейшы строй Сведчыць будзе ўсяму свету пра душы настрой — Светлы, ўзнёслы і ўрачысты, як той Божы дар, Што расці даў на зямельцы свету Уладар. Акрываеш наша цела — сціпласць нам даеш, Сэрцы ласкай аздабляеш, думкі ўвыш снуеш. І хутчэй гранітны помнік з часам упадзе, Чым цябе, ляночак, знішчыць моль ці пыл звядзе.

Кросенка Не стаў мне, мама, кросенкаў побач З праллямі нашымі тымі, Хто не зважаюць на люд убогі, А снамі жывуць пустымі. Я не хачу быць між тых дзяўчатак, Хто свой дыванок, няўдала Вытканы, кіне сабе пад ногі, Хоць з нітак каштоўных ткала. Хоць дагары я не ўзношу носа, Але й не сцялю пад ногі; Бо сорам таптаць дарагі каберац, Калі пад акном убогі! Дзяўчаты-праллі, нясем астаткі: Хай стануць кашуляй, пасам Для ўбогіх — выраб той лепшы Богу, Чым стаць на яго абцасам.

Убогі багацей Спажывай ды весяліся, бо жыццё — мінае! — Кажа і на стол гарэлку, пернікі стаўляе. За сняданкамі — абеды, ўвечары — прысмакі, Каб застаўся па жыцці тым плён зусім ніякі. Узгадай жа бедака ты, што валяўся ў смецці, Ад якога адракліся дабрадзеі дзеці. Каб яны ды мелі розум, пэўна бы прасілі: Ўспамажы Тваёю ласкай яго, Ойча мілы! Мы ж з ім будзем жыць калісьці ў адным часе, краі, Ён нам болей за чужынцаў там паспагадае. Як найлепшаму багаццю, здольнасці вучыся: Хлеба бедным даць, самому ж перніка зрачыся.

Бедны чалавечак Бедны вельмі чалавечак той, што ў страўнік пхае Ўсё — і прэснае, й квасное — ўсё, што толькі мае: Хрэн, супы, гарчыцу, рыбу, пернікі, катлеты, Вантрабянкі, паляндвіцы, шынкі ды паштэты; Развядзе віном ды півам, каваю, мадэрай, Аж вулканам стане бруха, галава — кратэрам. Нават хто да ежы мкнецца не з падобным спрытам, Пазірае на закускі ласа, з апетытам. Але думай пра абжорства гэткага распусту: Хочаш быць здаровы й моцны? Дык еш боршч, капусту!

Заканчэнне Хай пачнецца наша праца ў Імя Тваё, Божа!         Й гэтак завяршыцца. Хай у кожную хвіліну з Небам дапаможа         Нам, верным, злучыцца. Гэта працу нам акрыліць, вартасці падвоіць,         Людскі суд умерыць, Бо ў тых чыстыя жаданні, хто жыве Табою,         Ў ласку Тваю верыць. Дай жа, Божа, каб матывы гэтых сціплых спеваў         Праліліся ў душы, Агарнулі бліжніх, верных дабрыні павевам,         Надзеяй не скрушнай! У Тваёй то моцы, Божа! — свае песні скончу         На Тваю чэсць, Ойча!

Вершы з кнігі: Czeczot Jan
«Peśni Ziemianina»,
przez Tłomacza Piosnek Wieśniaczych
z nad Niemna i Dzwiny. — Wilno, 1846.

Пераклад з польскай мовы
Ірыны Багдановіч.

Гл. таксама:
Ірына БАГДАНОВІЧ :: ПАЭТЫЧНЫ КАТЭХІЗІС ЯНА ЧАЧОТА ::