|
|
 |
Пра нас |  |
Аўтары | |
Архіў | |
Пошук | |
Галерэя | |
Рэдакцыя |  |
|
|
|
|
|
|
|
||||
|
№
1(75)/2016
Падзея
Вялікія містыкі
Пераклады
Год Міласэрнасці
Паэзія
Літаратуразнаўства
Асобы
Мастацтва
Літаратуразнаўства
Спадчына
Мемуары
Памяці святара
In memoriam
Па родным краі
Прэзентацыя
|
Я нарадзіўся ў 1741 годзе 4 жніўня на галіцкай зямлі, у Каламыйскім павеце, у вёсцы Галаскоў, за 3 мілі ад Станіславава, ад бацькоў Андрэя і Разаліі Карпінскіх. У той дзень у доме маіх бацькоў адбылося асаблівае здарэнне: Казлоўскі, сусед і сябар бацькі майго, папярэдзіў яго за некалькі гадзін да майго нараджэння, што ноччу слаўны на Пакуцці разбойнік, Олэкса Дабошчук, які свавольнічаў у тых краях, разам з дванаццаццю сваімі малойцамі збіраўся для рабунку напасці на дом маіх бацькоў. У маёй маці ўжо пачаліся родавыя болі, а бацька, можа, ад страху страціць жыццё, пакінуўшы дом, з чым мог наспех схаваўся ў лесе, што знаходзіўся непадалёк, і распарадзіўся, каб для гэтага жахлівага госця з яго таварышамі на стале былі як найшчадрэй падрыхтаваныя хлеб, сыр і гарэлка. Можа, праз гадзіну пасля майго нараджэння прыйшоў са сваімі Дабошчук; толькі маці маю ляжачую і бабку, якая прыняла мяне, абмыла і трымала на руках, — нікога больш ва ўсім доме не заспеў. Маці нічога не магла гаварыць з-за болю і страху, а бабка, падышоўшы са мною на руках да Дабошчука, кажа: «Гадзіну таму дзіця гэтае нарадзілася, зважай на Бога, на гэтую маці, якая яшчэ пакутуе, і на гэтае немаўля. Не рабі тут ніякай прыкрасці, калі мы цябе як добрага госця прымаем». Змякчыла гэта сэрца разбойніка, і ён, малойцам сваім сціпла адысці загадаўшы, усеўся есці і піць шчодра пададзеную гарэлку, потым даў бабцы тры чырвоныя злотыя і, папрасіўшы маці маю, каб нованароджанаму дзіцяці пры хросце далі імя Олэкса (як і Дабошчука звалі) на памяць пра яго прабыванне ў гэты час у нашым доме, без найменшай шкоды адышоў са сваімі. Чаго памяць мая не захавала і пра што мне маці мая распавядала, дык гэта пра тое, як у 5 гадоў веку майго брат мой, на год старэйшы, Каятан, памёр; калі ўсе аплаквалі смерць гэтага добрага хлопца (як пра яго казалі), я адзін радаваўся, што сукенкі, якія засталіся пасля яго і лепшыя за мае, мне дасталіся, — так з дзяцінства любоў да сябе мацнейшая ў людзях за ўсё! Але ўжо добра памятаю, як можа праз год пасля гэтага наша маці бацьку і ўсім нам рапавядала, што яе сын, нябожчык Каятан, паказаўся ёй пасля смерці, і калі яна яго выпытвала, на якім шляху была яе памерлая сястра, Каятан нібыта адказаў: «Вялікі ж там свет, матуля, і цяжка кожнага пабачыць!». Гэтае дасціпнае ратаванне, каб і праўдаў таго свету не выяўляць, і маці на пытанне адказаць, відавочна, надало праўдзівасці сыну, бо аб’яўленню Каятана верылі ўсе ў нашай ваколіцы. Але час дзяцінства быў часам забабоннай веры і прывідаў. Так мая пабожная маці пасля поўначы бачыла нейкую добрую душу (бо духі толькі да поўначы паказваліся), якая <...> праз шчыліну ў акне ўвайшла ў хату і схавалася за абіўку. Гэтая візія нямала каштавала бацьку, усім дзецям і чэлядзі, бо мы, знянацку абуджаныя, мусілі, кленчачы на працягу трох гадзін каля абіўкі, адгаворваць пацеры за гэтую душу, якой патрэбны быў ратунак. Бацька наш чуў, як святы Юзаф са свайго абраза, што вісеў у хаце, вымавіў слова «цнота»; у вігілію Божага Нараджэння, пасля поўначы, ён бачыў Найсвяцейшую Панну на небе ў жоўтым раброне, бачыў прывід, паказваў нам шмат бадзягаў, апантаных д’яблам, расказваў шмат гісторый пра зачараваных людзей і ўраджаі, пра тых, хто аддаў душу д’яблу, пра чараўніцаў, пра бабкаў, якія вылятаюць на памяле праз комін на Лысую Гару, а таксама пра лунацікаў — калі ўночы на іх выпадкова трапляў праз шчыліну промень месяца, яны скрозь сон праз гэтую шчыліну па промені месяца выходзілі на двор; бацька слепа верыў прадказанням адносна таго, пад якою планетаю хто нарадзіўся, а таксама прадказанням календара; цыганак, што бадзяліся і варажылі па руках, па вачах, па фасолі, рассыпанай на стале, альбо па воску, растопленым і вылітым на ваду, найахвотней прымаў у дом. Чым больш у тыя часы верылі ў гэтыя забабоны і баяліся іх, тым больш мы з іх сёння смяемся. А нашыя бацькі, як калісьці грэкі або рымляне, усё бачылі ва ўяўных цудах. Маці і бацька мае былі людзьмі найцнатлівейшымі і вельмі строга выконвалі хрысціянскія абавязкі. Хлусня ў дзецях каралася найбольш жорстка, праўды веры вывучваліся вельмі рана, у сям’і патрабавалася пашана адзін да аднаго і любоў; ды, нягледзячы на гэта, я сваю старэйшую сястру, што пасля воспы ўжо тры гады не магла бачыць, разгневаўшыся, часам называў сляпою. Пакараны за гэта ў той час, калі яна мяне ўзлавала, я гэтае слова «сляпая» не вымаўляў, а толькі вачыма на яе міргаў. Помсціць і для сваёй карысці зноў ашукваць — і гэта нараджаецца разам з намі. Другая мая сястра, калі мы пасля пацераў штодзённа на сняданак малако ці піва елі, скардзілася, што я з’ядаў больш, бо хутчэй, таму я наказаў ёй лыжкаю падзяліць малако напалову, каб яна сабе сваю палову трымала, а я тым часам, працягваючы есці, яе палову, што нібы праз лейку пераходзіла на мой бок, з’ядаў. Калі яна спала, я адвязаў з яе шыі бурштынавы крыжык і выменяў у жанчыны, якая праходзіла з ягадамі, за кварту ягадаў. Але нядоўга ўдавалася маё ашуканства; калі малацьбіт у нашай стадоле паклаў на парозе свой просты ножык, я яго ўпотай схаваў, але потым мой бацька заўважыў, што я ім штосьці стругаў, і спытаў, адкуль я яго ўзяў. Тады я пайшоў на звычайны выкрутас, што, маўляў, знайшоў яго. Бацька сабраў усіх дамачадцаў і спытаў, чый гэта ножык, і калі малацьбіт прызнаўся, што гэта ягоны, і дадаў, што я быў у стадоле, калі ён гэты свой ножык паклаў на парозе, мой бацька спачатку загадаў мне ўпасці ў ногі селяніну і перапрасіць яго за тое, што я яго засмуціў гэтым сваім крадзяжом. Я думаў, што на гэтым маім прыніжэнні ўжо ўсё скончылася, але было загадана прынесці дубец, і мой суровы бацька наказаў таму ж самаму малацьбіту адлічыць мне дзесяць розгаў, стаў над ім з кіем, каб у бічаванні мне не патураў, а потым сам узяў дубец і за сорам свой (як ён казаў) яшчэ мне дзесяць розгаў сваёю рукою даў, а скончыўшы, загадаў цалаваць яго руку, якая карала. О святая рука бацькі майго (хоць цябе ўжо няма з вельмі даўняга часу), я яшчэ і цяпер цябе ў думках цалую. Менавіта праз гэта суровае пакаранне я набраўся найбольшай агіды ў сваім далейшым жыцці да таго, што значыць чапаць чужое. Ты сурова караў, ойча, і ўсялякую ўпартасць, і ўсялякую хлусню, а паколькі першае абыходжанне з дзіцем найбольшае ўражанне ў ім чыніць, о як жа часта, калі я выйшаў у свет, мне ўзгадваліся твае наказы!
<...> У пачатковай школе я між сваіх таварышаў быў найпершы да свавольстваў; як жа шмат было жыдам вокнаў павыбіваных; каля дома, дзе я жыў, — мінакоў, падманутых пакінутым сярод дарогі шасціграшовікам, прывязаным праз дзірку да доўгага скручанага белага конскага воласа; і, гледзячы праз вакно, калі мінак схіляўся, каб узяць шастак, я цягнуў раптам праз вакно за волас, а шастак разам з ім да мяне ўцякаў… Кроў жывая, якая да такіх і падобных свавольстваў пабуджала, адначасова мне і дапамагала, бо я і зададзеныя мне на памяць пенсы найлепш заўсёды вывучваў, а гэтая пільнасць і нейкі гонар спрыялі таму, што ў школе не было лепшага за мяне навучэнца. Дырэктар мой, Надзяёўскі, які звычайна перад тым як ісці раніцаю ў школу, слухаў пенсы1, зададзеныя на памяць, аднойчы не хацеў мяне слухаць, бо сказаў, што чуў уночы, як я праз сон дасканала ўсе пенсы расказаў. Але тая ж самая жывасць зрабіла мяне горача прывязаным да маёй рэлігіі, прывітай бацькам; наслухаўшыся жыцій святых пустэльнікаў, узяўшы нейкую торбу і два хлябы, я ўпотай ад нашай гаспадыні ўцёк уночы ў дуброву, што знаходзілася паблізу Станіславава, і хацеў з таго часу жыць у пустыні і харчавацца жалудамі, памалу да іх пры хлебе прызвычайваючыся. Тры дні мяне шукалі, на чацвёрты я сам прыйшоў, схамянуўшыся, што не змагу прывыкнуць да жалудоў. Розгі навучылі пустэльніка, што, жывучы між людзей, больш бліжняму паслугі зрабіць можна, а любіць яго ў пушчы — гэта значыць толькі гаварыць, а не чыніць. Калі я глядзеў у алтары на абраз св. Себасцьяна, сколатага стрэламі, да мяне зноў прыйшла думка быць мучанікам за веру; я ведаў, што Хатын, турэцкі горад у Валахіі, знаходзіцца не так далёка ад Станіславава, задумаў абавязкова туды трапіць і з цэнтра гэтага горада апошнімі словамі лаяць Магамета, мусульманскага прарока; так абражаныя туркі напэўна б мяне за веру маю забілі. Калі я думаў пра спосабы ажыццяўлення гэтага праекта, мне прыйшло ў галаву спачатку праверыць, як я пераношу цярпенне ад ранаў; я ўваткнуў сабе ў сцягно вялікую шпільку. Ад болю крыку нарабіўшы і бачачы, што я такі нецярплівы, пакінуў і шпільку, і думку стаць мучанікам. Любячы музыку, асабліва ігру на скрыпцы, я вельмі настойліва хацеў ёй навучыцца, але бацька з-за тагачасных забабонаў забараніў вучыцца іграць на скрыпцы, як і гаварыць па-французску. Зноў жа дрэннае разуменне рэлігіі, спалучанае з жаданнем навучыцца іграць на інструменце, выганяла мяне з дому ў Чанстахову, каб там, уцёкшы з дому, служыць некалькі гадоў пры касцёльным хоры і адначасова Н.[айсвяцейшай] П.[анне] Чанстахоўскай. <...> Скончыўшы двухгадовы курс філасофіі, я прыехаў на вакацыі да брата і бацькоў. Мы заўсёды мелі найвялікшую пашану да нашай маці і асабліва да грознага бацькі, у яго прысутнасці нельга было сядзець, стаяць да яго спінаю і нават абаперціся аб сцяну, стоячы перад ім. Я заўсёды памятаў пра ўсё гэта і ахвотна сабе прыкрасць учыняў, толькі б бацьку не абразіць. Хадзіў аднойчы стары па хаце, а я, з кімсьці размаўляючы, захаваў адносна яго ўсе згаданыя асцярожнасці, а ён у той час, падышоўшы да мяне, даў мне моцную аплявуху і зноў праходжваўся па хаце, як дагэтуль. Злачынствам было б спытацца, за што гэта; у сціплым маўчанні, з апушчанымі долу вачыма я чакаў канца; раптам бацька мой кінуўся да мяне на плечы і пачаў са слязьмі казаць: «Сыне мой! Я прасцяк, бо ўмею толькі чытаць і ледзь-ледзь пісаць, а ты ўжо філосаф, я толькі цябе выпрабаваў, як ты прымеш аплявуху ад бацькі свайго, але паколькі ты сціплы і пакорны, паколькі мяне ў старасці маёй шануеш (тут ён укленчыў пасярод хаты і ўзнёс рукі ўгору), Божа Абрагама, Ісаака і Якуба, паблагаславі гэтае маё дзіця, няхай жыве доўга, здаровае і шчаслівае». Я ўпаў да яго ног, расчулены і ўзрушаны яго словамі, забыўшыся нават пра аплявуху, якую атрымаў, а ён, стоячы, як і я, на каленях, расчулена казаў мне: «Сыне мой! Шануй людзей — і будзеш шанаваны, гэтая аплявуха, якую ты атрымаў ад бацькі, няхай будзе апошняю, дадзенаю табе ў жыцці, а калі дойдзе да таго, што хтосьці чужы так захоча цябе пакрыўдзіць, толькі кроў непрыяцеля твайго можа сцерці такую пагарду». У хуткім часе пасля гэтага, можа, праз паўгода, гэты строгі, але адначасова і найцнатлівейшы бацька, развітаўся з намі; перад скананнем па некалькі разоў патрабаваў размовы са мною, і, бачачы, што ўжо блізка яго скон, толькі папрасіў маці: «Скажы там Францішку, няхай праўдаю кіруецца ў свеце», — і гэта былі яго апошнія словы, бо пасля іх ён сканаў; калі мне паведамілі пра гэта праз адлегласць у тры мілі, я, прыехаўшы, заспеў яго, ужо пакладзенага на катафалку; жалю свайго не выкажу, бо ён быў невымерны. Нават цяпер, калі я гэта ў старасці сваёй пішу, прымі мае слёзы, найлепшы ойча, якія я, расчулены, праліваю на ўспамін пра цябе, і калі там, дзе ты, напэўна, шчаслівейшы прабываеш, якая-небудзь радасць да вас з зямлі прыходзіць можа, у вас напэўна такія слёзы нашыя мілейшыя за нашыя марныя радасці!
Пераклала з польскай мовы
Гл. таксама:
|
|
|
|
|
|
