|
|
 |
Пра нас |  |
Аўтары | |
Архіў | |
Пошук | |
Галерэя | |
Рэдакцыя |  |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
№
1(75)/2016
Падзея
Вялікія містыкі
Пераклады
Год Міласэрнасці
Паэзія
Літаратуразнаўства
Асобы
Мастацтва
Літаратуразнаўства
Спадчына
Мемуары
Памяці святара
In memoriam
Па родным краі
Прэзентацыя
|
Заканчэнне. Пачатак у № 3(57)/2011.
XV. ХАРАКТЭРНЫЯ РЫСЫ Каб праблема чалавека ў канцэпцыі св. Тамаша магла быць цалкам для нас зразумелаю, нам пастаянна будуць патрэбны асноўныя паняцці філасофіі быту. Без іх, без добрага іх разумення, абдумвання і шторазовага вяртання да гэтых паняццяў, вучэнне пра чалавека, пакінутае Тамашам, будзе для нас хутчэй шэрагам формулаў, пазбаўленых таго поўнага сэнсу, якім яно вылучаецца. Трэба заўсёды мець на ўвазе і нагадваць сабе такія асноўныя паняцці як магчымасць і здзяйсненне, сутнасць і існаванне, матэрыя і форма. Перадусім пры разважанні праблемы чалавека, як мы ўжо бачылі, паняцці матэрыі і формы, ці таксама матэрыялу, рэчыва і фармавання гэтага рэчыва, выконваюць асноўную ролю. Чалавек для св. Тамаша — гэта не душа, а цэласць, складзеная менавіта з гэтага рэчыва і з фармуючага элемента, якім з’яўляецца душа. Душа ў чалавеку адна, і менавіта дзякуючы душы, дзякуючы гэтаму фармуючаму элементу чалавек ёсць тым, чым ёсць. Дзякуючы гэтаму элементу ў нас не толькі запальваецца святло інтэлекту і вольнай волі, але ўсё — ад ніжэйшай біялагічнай функцыі аж да найвышэйшых праяваў чалавечасці — сатканае гэтай адзінаю формаю, альбо, тэрміналагічна кажучы, субстанцыяльнаю формаю, якая ўласна і ёсць тою формаю, што ўтварае, канстытуюе, устанаўлівае цэласць, якою ёсць чалавек. Найперш звернем увагу на пэўныя агульныя характэрныя рысы ўсёй Тамашавай антрапалогіі, ці навукі пра чалавека (ад грэц. antropos — чалавек). Пасля гэтага агульнага погляду на праблему мы будзем разважаць больш дэталёва пра дзеянні, характэрныя для кожнага чалавека . Мы ведаем, што для св. Тамаша ўсё, што існуе, — добрае. А ўсё, што існуе, існуе толькі таму, што яно — прадмет Божай любові. Яно б не існавала, калі б Бог не любіў яго. Гэта першааснова ўсёй філасофіі і ўсёй тэалогіі св. Тамаша: усё, што ёсць, — добрае. Злом з’яўляюцца толькі недахопы, якія вынікаюць альбо з фізічнай, натуральнай недасканаласці бытаў, альбо са зла маральнага. Вось жа, толькі фізічныя і маральныя недахопы — зло, а нічога з таго, што нас атачае, паводле сваёй прыроды не ёсць злом. Увесь свет — добры, увесь свет стварэнняў і ўвесь свет культуры, гэта значыць усяго, што стварае чалавек, што ён дадае ў самых розных сферах да наяўнага свету. Гэтае сцвярджэнне надзвычай важнае. Можа, св. Францішак не ўсведамляў, да якой ступені ён быў філосафам, калі спяваў свой гімн на хвалу стварэння. Гэтае сцвярджэнне дабра — крыніца найвялікшага аптымізму: няма месца злу як быту, а з эсхаталагічнага гледзішча ўсё мусіць быць добрым, прыгожым, цудоўным, бо ўрэшце не будзе аніякага зла. Важна гэта сабе ўсведаміць, бо гэта мае ўплыў на нашае духоўнае стаўленне, на аскетыку, на духоўнасць. Усё роўна, маецца на ўвазе манаская ці свецкая духоўнасць, кожная з іх павінна мець пазітыўнае стаўленне да ўсёй рэчаіснасці, да ўсяго свету. З гэтага вынікае таксама, што ўсялякая пагарда да матэрыі, да цялеснасці, да якіхсьці нібыта няважных рэчаў, ёсць па сутнасці нялюдская і нехрысціянская. Нішто не можа быць прадметам пагарды, усё павінна быць прадметам любові, бо яно ёсць прадметам Божай любові, ёсць бытам, ёсць добрым. Бо ўсё — Божае, усё Бог любіць. Злом з’яўляецца недахоп, прамінальнасць. У рэшце рэшт злом ёсць найбольш і найістотней толькі грэх. Таму св. Тамаш уяўляецца нам як вораг двух кірункаў, з якіх кожны, але іншым чынам, супрацьстаіць гэтаму радыкальна пазітыўнаму стаўленню. Тут маецца на ўвазе маніхейства і сакралізм. 1. Маніхейства было той рэлігіяй, якая пашырылася на велізарным абшары: на азіяцкім, афрыканскім і еўрапейскім кантыненце. Яна канкуравала з хрысціянствам у першыя стагоддзі, асабліва ў часы св. Аўгустына. Моцна прасякнутае ўплывамі перскай рэлігійнасці, маніхейства трактавала менавіта пытанні дабра і зла цалкам інакш, чым хрысціянская думка. Назва гэтай рэлігіі выводзіцца ад Манэса, яе стваральніка, які лічыў, што існуюць два пачаткі, якія кіруюць усім светам, нібыта адзіны Бог, але які мае дваістую прыроду. Гэта пачатак пазітыўнага дабра і пачатак пазітыўнага зла. Вялікую папулярнасць маніхейства здабыло менавіта ў часы св. Аўгустына, і на тым фоне адбылося навяртанне гэтага вялікага доктара Касцёла, які шмат гадоў быў вызнаўцам маніхейскай веры. У тую эпоху маніхейства было таксама каталізатарам дыскусіі на тэму дабра і зла і крышталізацыі стаўлення да існавання пазітыўнага зла. У маніхействе, шмат элементаў якога ўвайшло ў культуру Міжземнамор’я, знаходзіцца крыніца пастаянна паўтараных адмоўных ацэнак такіх сфераў як сужэнства, сексуальнае жыццё, цялеснасць, матэрыяльныя даброты, увогуле ўся дачаснасць. З гэтага маніхейскага гледзішча вынікае нарэшце пагардлівае стаўленне, нежаданне, асуджэнне гэтых сфераў як валадарства сатаны. Хрысціянства не адмаўляе, што сатана мае ўплыў на свет, аднак ніколі нельга разглядаць зло як пазітыўны чыннік, а тым больш як сілу, што кіруе светам нароўні з дабром. Тамаш рашуча змагаўся з гэтым дуалізмам дабра і зла, бо, як і ў першыя стагоддзі хрысціянства, маніхейскія погляды былі жывыя і пашыраліся і ў яго час, і праз усё Сярэднявечча. Неаднаразова ўзнікала імкненне асудзіць сужэнства, сексуальнасць ды інш. Пры гэтым зыходзілі з меркавання, што людзі павінны весці жыццё цалкам устрыманае, што сужэнства ў прынцыпе зло, што ўся гэтая сфера вартая пагарды ці, прынамсі, яна можа быць толькі талераваная. Касцёл заўсёды абараняў іншую пазіцыю, аднак раз-пораз такія тэндэнцыі праяўляліся зноў. Уся гэтая тэматыка ажывілася ў Сярэднявеччы ў сувязі з ерасямі, што яшчэ існавалі ў часы св. Тамаша, а менавіта ерасі катараў, альбігойцаў і іншых. На жаль, іх так бязлітасна вынішчалі «агнём і мечам», што ў Францыі раны, нанесеныя ў той час, крывавяць да сённяшняга дня. У часы Тамаша яшчэ ўтрымлівалася і была трывалаю духоўнасць катараў, ці «чыстых», а маніхейства мела моцную базу на Балканскім паўвостраве, адкуль пранікала ў іншыя краі Еўропы. Св. Тамаш ставіўся да гэтых тэндэнцыяў цалкам адназначна: няма дуалізму дабра і зла; усё ёсць добрым, добры ўвесь чалавек, не толькі душа, але ўся асоба чалавека; хоць поўным дабром, дабром чыстым, ёсць толькі Бог, а ўсе створаныя быты, усе без вынятку, абцяжараныя нейкімі недахопамі. Таму зло рассеянае паўсюль. Тут нам прыгадваюцца словы Пана Езуса: «Чаму ты называеш мяне добрым? Ніхто не ёсць добрым, толькі Бог» (пар. Лк 18, 19). З аднаго боку, гэтыя словы адкрываюць тую праўду, што паўсюль ёсць недахопы, а з другога, Аб’яўленне яскрава пралівае святло на той факт, што ёсць толькі дзве бязгрэшныя чалавечыя асобы: Езус і беззаганна зачатая Божая Маці. Нават найвялікшыя святыя таксама абцяжараныя грахом; Касцёл — супольнасць грэшнікаў. Усведамленне паўсюднасці дабра, а разам з тым яго недасканаласці і змешвання са злом, надзвычай важнае; яно адкрывае жыватворныя перспектывы для ўсяго чалавецтва, для народу Божага — Касцёла, для кожнага чалавека. Нягледзячы на недахопы і недасканаласць, дабро ёсць асноваю ўсяго, што нас атачае, і з гэтага вынікае неабходнасць глыбокай павагі да кожнага стварэння, падкрэсленая ва ўсім даробку св. Тамаша. Варта адзначыць жыццядайны сінтэз духоўнасці святых Тамаша, Францішка і Бэнэдыкта, які павінен панаваць у Лясках. Уласна ў гэтай павазе да ўсяго і да кожнага стварэння выяўляецца — часам вельмі мала ўсвядомленая — блізкасць св. Тамаша да св. Францішка, які вызначаўся незвычайнаю павагаю да кожнай, нават наймізэрнейшай жывой істоты, да кожнай расліны. У гэтым святле кожная пылінка, кожная рэч павінны быць прадметам нашага шанавання, бо ў іх заўсёды ёсць нейкае дабро, ёсць водбліск Бога. Духоўнасць св. Францішка таксама зусім не супярэчыць дамініканскай духоўнасці, якую прадстаўляе св. Тамаш, гэтыя духоўнасці дапаўняюць адна адну. Францішак выказвае інакш, больш паэтычна, больш чалавечна, больш пачуццёва тое самае, што ляжыць у аснове вучэння св. Тамаша. У іх абодвух нас уражвае паважлівае стаўленне да кожнага без вынятку стварэння. Паколькі гэтае шанаванне ахоплівае ўвесь свет чалавека, усё regnum hominis — валадарства чалавека, усё, што чалавек стварае, чым дапаўняе гэты свет прыроды, то яно датычыць таксама і свету культуры. Тут духоўнасць св. Францішка і св. Тамаша сустракаюцца з духоўнасцю св. Бэнэдыкта, бо бэнэдыктынцы былі тымі, хто ў кожнай найдрабнейшай выкананай працы бачыў «навечна зробленую долатам засечку». Усё роўна, ці гэта падмятанне падлогі, маляванне ініцыялаў у рукапісе, ці літургічная служба, стварэнне навуковай працы, ці праца па гаспадарцы ў аборы; усё гэта ў бэнэдыктынскай духоўнасці мае вечнатрывалую вартасць. З гэтым лучыцца тое эсхаталагічнае бачанне, пра якое мы казалі, што ўсё пазітыўнае, усё, што ёсць бытам, трывае. Калі Бог не забывае пра волас, які павінен упасці з галавы, то тым больш ён не забывае пра ніводную найменшую працу, выкананую чалавекам. Няма ані справаў, ані рэчаў, вартых пагарды. Адсюль вынікае клопат пра малыя і нібы прамінальныя рэчы, клопат, які заўсёды так захапляў мяне ў айцу Карніловічу. Ён меў вялікую пашану да ўсіх рэчаў, якія з пэўнага духоўнага гледзішча маглі б падавацца малаважнымі. Аднак яны ўсе важныя, бо ўсе складаюць адну вялікую будову ці то свету прыроды, ці то свету культуры. Таму такое важнае ўменне ўбачыць дабро ў кожным чалавеку. Айцец Шэню1, адзін з вялікіх знаўцаў думкі св. Тамаша, калі яму сказалі, што апошні Сабор быў, маўляў, далёкі ад св. Тамаша, адказаў, што гэты Сабор, хоць і мала казаў пра св. Тамаша, быў адным з найбольш Тамашавых Сабораў ва ўсёй папярэдняй гісторыі. Думаю, што гэта слушнае выказванне. Ян ХХІІІ, які ў вялікай ступені быў натхняльнікам духу, што панаваў на Другім Ватыканскім Саборы, у сваім нібы дэкалогу, у сваіх запаведзях, якія стараўся прымяняць у жыцці, сказаў між іншым, што, ведучы дыялог з нейкім чалавекам, з кожным без вынятку чалавекам, трэба заўсёды памятаць, што з пэўнасцю менавіта гэты чалавек у нечым мяне пераўзыходзіць, нават калі б я меў стасункі з самым страшным грэшнікам ці асуджаным чалавекам, апушчаным ці здэмаралізаваным. І гэта сапраўды так. Гэтае пазітыўнае і рэалістычнае, сцвярджальнае стаўленне, стаўленне з павагаю і пашанаю да кожнага стварэння і кожнай рэчы, а не толькі да кожнага чалавека, ёсць першым і асноўным антыманіхейскім пунктам. Ён вельмі выразна праяўляецца ў св. Тамаша. 2. Больш цяжкая для зразумення справа — супраціў св. Тамаша ў адносінах да сакралізму. Гэта шматзначнае слова, якое паходзіць ад лацінскага sacrum — святарны, сакральны, асвячаны, прызначаны для культу. У сувязі з Другім Ватыканскім Саборам гэты тэрмін зноў стаў больш ужывацца, што дапамагае нам зразумець пэўнае стаўленне, вельмі характэрнае для св. Тамаша. Сакралізм можа быць разуметы як з’ява дадатная ці адмоўная. У дыскусіях, якія вяліся ў апошнія гады, гэты тэрмін ужываўся найчасцей у пеяратыўным значэнні. Тады ён азначае меркаванне, што ёсць сфера справаў і прадметаў, звязаных з культам і рэлігійным жыццём, г.зв. сакральная сфера, і што гэтая сакральная сфера заслугоўвае адмысловага зацікаўлення і шанавання для веруючага чалавека. А рэшта справаў, г.зв. несакральнай рэчаіснасці, ці свецкая сфера жыцця — нібыта не пазначаная знакам сакральнасці — гэтая дзялянка, самае большае, можа быць толькі талераваная, але ў сутнасці ў адносінах да сферы сакральнай не важная, не вартая ўвагі і клопату. На першы погляд, такое стаўленне можа падацца выдатным і слушным, бо ўрэшце яно азначае ўзвышэнне сакральнай сферы жыцця. Але ў сутнасці — і гэта прынцыповая рэч — сакралізм падобнага гатунку ёсць такім жа скажэннем хрысціянства, як і маніхейства. Гэта праява «гетавага» хрысціянства і, у кепскім значэнні гэтага слова, сакрыстыйна-кляштарнага, якое лічыць усялякую дачаснасць неабходным злом, пэўным malum necessarium. Пры такім стаўленні пачынае адбывацца падзел вартасцяў паміж сфераю малітвы, культу, клопату пра справы культу і ўнутранага жыцця, як сфераю вартаю прызнання і ўвагі, і той другою дзялянкаю дачасных справаў, якія павінны быць талераванымі з неабходнасці, але якія ў сутнасці вартыя пагарды. Гэта вялікая небяспека, якая пагражае ўсім хрысціянам, і можа асабліва пагражае асобам, якія належаць да манаскага стану. Такі сакралізм, дзе ўся духовая ўвага засяроджаная на сферы культу і малітвы, які паяднаны з пагардаю і нібыта з абясцэньваннем іншых рэчаў, чужы духу св. Тамаша, бо ўсё, кожная справа, у сваім парадку сакральная. Няма падзелу на сакральнае і несакральнае. Усё ёсць сакральным, і ўласна гэта — пазіцыя сапраўднага сакралізму. Прыгадайма словы св. Паўла: «Ці ясце, ці п’яце, ці нешта робіце, рабіце ўсё на хвалу Божую» (1 Кар 10, 31). Вось жа, усё ёсць сакральным. Усё мае быць прасякнутым Божым духам, як самая ўзнёслая сузіральная малітва, так і самая сціплая службовая праца. І таму, дакладней кажучы, не павінна праводзіцца рэзкая мяжа паміж сузіраннем і практыкаю, бо абедзве гэтыя дзялянкі павінны быць моцна прасякнутыя адна адной. Калісьці была напісаная праца на тэму тэорыі і практыкі ў св. Тамаша2, дзе паказваецца, што тое рэзкае супрацьпастаўленне, якое вымалёўваецца паміж гэтымі сферамі ў арыстоцелізме, падаецца зусім інакш у Тамаша. Менавіта так належыць разумець стаўленне св. Тамаша да чалавечых справаў, такое было духоўнае стаўленне айца Карніловіча, такім духам таксама быў прасякнуты Другі Ватыканскі Сабор. Здаецца ўражваючай непарыўнасць усёй гэтай лініі. Усё бярэ ўдзел у будаванні Божага Валадарства. Усё мае вечную вартасць, хоць у гэтым свеце ўсё прамінае. Марытэн калісьці сказаў, што св. Тамаш — святы прарок, які кідае святло на будучыя эпохі. Думка св. Тамаша да гэтага часу не прыносіла сапраўднага плёну. На жаль, яна давала плён часта толькі ў неўласцівым, трыумфалістычным, ідэалагічным сэнсе, але не ў такім, як трэба. Антрапалогія св. Тамаша не была выкарыстаная. Св. Тамаш не з’яўляецца плодам сярэднявечнага феадалізму. Гэта постаць, якая сягае па-за свой час, якая адкрывае перспектывы будучыні. Гэта вельмі важна. Хто ведае, ці менавіта цяпер (такое было меркаванне Марэтэна, Жыльсона, верагодна, таксама і кардынала Журнэ3) не надышла эпоха, у якую ягоная думка павінна прынесці плён. Добра зразумелі гэта заснавальнікі Лясак, ацэньваючы вялікі ўнёсак Марытэна, які даводзіў, што менавіта ў Тамаша выяўляецца імкненне да аўтаноміі і ўсведамлення вартасці таго, што дачаснае. Бо ўся сфера дачаснага жыцця, усе службовыя заняткі, усе працы, сямейнае жыццё, цяжкасці мацярынства, усе праблемы сужэнства, фізічная праца, развіццё навукаў, не звязаных з тэалогіяй, справы эстэтыкі, прыгажосці штодзённага жыцця і багаты ў сваёй разнастайнасці спектр жыцця ў свеце — усё гэта павінна быць ацэненае, бо ўсё гэта мае вартасць і служыць будаванню Касцёла. У гэтым аспекце ўсё сакральнае, калі яно прасякнута евангелічным духам: усё, а не толькі нейкая адна дзялянка, прысвечаная праблемам культу ці ўнутранага жыцця. Раздзяленне гэтых сфераў — адна з праяваў маніхейскага раздваення. Таму здаецца, што для сапраўднага зразумення духоўнасці св. Тамаша трэба заўсёды мець на ўвазе такія дзве рэчы: ягонае антыманіхейства і ягонае разуменне сакралізму. У гэтай Тамашавай духоўнасці праяўляецца іншы погляд на свет, чым той, які ўсталяваўся ў апошнія стагоддзі, і іншае разуменне таго, што значыць хрысціянскае бачанне рэчаіснасці. Такім чынам, мы павінны вучыцца гэтаму ў св. Тамаша, у св. Францішка, у св. Бэнэдыкта. Гэта тыя сапраўды вялікія асобы, якія ў ключавых для нас справах заклалі непарушныя ў сваёй моцы падваліны. Дзякуючы ім увесь чалавек, усё яго валадарства regnum hominis, уся чалавечая творчасць без вынятку становяцца паўнавартымі. Яны скажаюцца і трацяць сваю вартасць толькі тады, калі парушаецца парадак, г.зн., калі чалавечыя мэты робяцца апошнімі мэтамі, бо тады пачынае рэалізоўвацца тое, што Марытэн назваў антрапацэнтрычным гуманізмам (anthropos — чалавек, centrum — асяродак, цэнтр), калі цэнтрам усяго робіцца чалавек. Чалавек дасягае сваёй поўні ў гуманізме тэацэнтрычным, г.зн. такім, які прызнае, што апошняю мэтаю ёсць Бог. Ці мы жывём у кляштары ці ў сям’і, займаемся філасофіяй ці тэалогіяй, альбо апекаю над невідушчымі, ці прыбіраем у пакоях — абсалютна ўсё роўна. Галоўнае наша заданне — паўсюль усталёўваць ідэал тэацэнтрычнага гуманізму. Гэты, такі адрозны ад сакралізму ў адмоўным значэнні, тэацэнтрычны гуманізм ёсць ідэалам, да якога вядзе ўсё вучэнне св. Тамаша пра чалавека. Гэтае вучэнне з’яўляецца таксама агульнымі ўводзінамі ў духоўнасць св. Тамаша. Творчасць Тамаша — гэта не толькі вучэнне, але таксама духоўнасць, і духоўнасць, вельмі характэрная для гэтага вялікага Доктара.
Пераклад з польскай мовы
Паводле: Świeżawski Stefan. Święty Tomasz
|
|
|
|
|
|