З ПАКУТАЎ, МУЧЭННЯЎ, АХВЯРЫ…

Крывавіў боль, надзея палымнела, сплывалі слёзы воскам на алтар. О Беларусь, мой галубочак белы ад чысціні нязлічаных ахвяр. Ларыса Геніюш

* * *

Бывае часам так, што чалавек забудзецца, што з ім адбылося ўчора, а тое, што было даўным-даўно, памятае да драбніцаў. Засядзе раптам у памяці нейкая даўняя сустрэча, размова і стане часткай твайго жыцця. Тую размову з сястрой Ядвігай Віршутай з манаскага ордэну сясцёр эўхарыстак, якая адбылася ў халаднаватым драўляным дамку сясцёр у Полацку на пачатку 90-х гадоў, я памятаю, здаецца, да драбніцаў. Памятаю, як на стале, пры якім мы сядзелі, стаялі кубкі з гарбатай, да якой я за дзве гадзіны нашай размовы так і не змагла дакрануцца. Памятаю, як я душылася слязьмі, а сястра Ядвіга гаварыла й гаварыла, нізка звесіўшы голаў. І мова яе была такой цяжкай! Яна распавядала мне пра росіцкую трагедыю... Потым у нас яшчэ будзе шмат размоваў з ёй пра Росіцу, у якой яна некалі разам з іншымі сёстрамі ды айцамі марыянамі Антоніем Ляшчэвічам і Юрыем Кашырам да таго, як разыгралася там крывавая трагедыя, распавядала людзям пра Бога. Потым адзін за адным з’явяцца мае артыкулы ў каталіцкай прэсе, потым — фільм «Да хвалы алтара», раман «Будзь воля Твая», сярод герояў якога будзе і яна, сястра Ядвіга...

* * *

Малады хлапец, які ехаў у гарадскім аўтобусе, абмінаючы нешматлікую калону полацкіх пілігрымаў, пакруціў нам пальцам каля скроні. Пакруціў і штосьці пракрычаў. Памятаю, як шкада мне было тады пасажыраў аўтобуса, бо па ягоным дурасліва-здзеклівым выглядзе можна было ўявіць — «кампліментаў» на адрас калоны, на чале якой калыхаліся крыж, харугвы з выявамі Маці Божай ды святога Андрэя Баболі, ён не пашкадаваў. Так вось яно і бывае: правіняцца адны, а атрымаюць на гарэхі зусім іншыя. Наша ж «правіна» была ў тым, што тае пахмурнае жнівеньскае раніцы мы выходзілі з Полацка за няблізкі свет — у Росіцу, што на ўскраі Беларусі, на самай мяжы з Латвіяй. Мы ішлі на святое для беларускіх католікаў месца. У Росіцы ў 1943 годзе гітлераўцы спалілі больш за паўтары тысячы мірных людзей — так яны помсцілі партызанам, якія хаваліся ў густых лясах Дрысеншчыны ды час ад часу дапякалі ім. Больш за паўтары тысячы жывымі згарэла тады ў Росіцы, у попел ператварыліся дзясяткі вёсак вакол яе, шмат працаздольных было адпраўлена ў фашыстоўскія канцэнтрацыйныя лагеры. Ніхто з тых людзей, замкнёных на двое сутак у вялізным росіцкім касцёле ў чаканні гітлераўскай «сарціроўкі», не меў выбару — жыць альбо памерці. За іх гэта вырашалі двуногія істоты ў форме латышскіх паліцыянтаў ды некалькіх мясцовых. Хоць, зрэшты, і не яны вырашалі, яны толькі бяздумна выконвалі тое, што загадалі іх гаспадары. А тыя ўжо «вырашылі» за сотні жыхароў з Ліпавак, Цагельнікаў, Шабалоў, Суніцаў, Мяжалаў, Плігавак, Ворзава... (усяго за два дні карнай акцыі было спалена разам з жыхарамі больш за 40 вёсак блізу Росіцы).

Толькі два чалавекі мелі права выбару ў росіцкім касцёле — айцы марыяне Юры Кашыра і Антоні Ляшчэвіч. Толькі яны маглі выбраць жыццё. А яны выбралі смерць. Бо не пажадалі пакінуць у жудаснай бядзе людзей, якіх вялі да Бога пры жыцці. Пажадалі раздзяліць з імі і смерць. «Па ўласнай волі выбраць смерць?» — магчыма, пасміхнуўся б той самы хлопец, які спрабаваў давесці нам праз запырсканае гразёй вакно аўтобуса, што мы дурні. І, магчыма, ён зноў пакруціў бы пальцам каля скроні…

* * *

Калі пятнаццаць гадоў таму я разам з сынамі ўпершыню выпраўлялася пілігрымам з Полацка ў Будслаў, адзін мой знаёмы, пачуўшы, што нас чакаюць 150 км, якія мы павінны перамераць сваімі нагамі за пяць дзён, таксама крутнуў пальцам каля скроні ды яшчэ й павучыў: «Запамятай: важна, не як ісці альбо ехаць, але куды». Не стала яму гаварыць, што здагадваюся, куды іду, не стала тлумачыць, чаго шукаю на тым шляху. Даўно зразумела: дыскусіі на гэтую тэму маюць тую ж вартасць, што і сцвярджэнні накшталт: «Каталіцкая вера добрая, бо ў касцёле ёсць лаўкі і арган, а кепская, бо ксяндзы не жэняцца».

Пасля тае першае маёй пілігрымкі я надрукавала ў часопісе «Ave Maria» свой «Дзённік пілігрыма», прачытаўшы які, шаноўны Янка Брыль жартаваў: «Чытаў, чытаў, як ты там пад Будславам то разувалася, то зноў абувалася ды няньчыла свае мазолі». А потым з лёгкаю скрухаю дадаў: «А я ў Будславе не быў, не давялося неяк... Паўліна Мядзёлка там жыла...» Ну што ж, шкада, што не быў у Будславе дарагі Іван Антонавіч і не пабачыў ні хаты, у якой жыла некалі Паўліна Мядзёлка, чый прыгожы партрэт і цяпер беражліва захоўваецца там, не пабачыў і высознай базылікі з яе цудоўным абразом ды ўнікальнымі роспісамі на сценах. Шкада. Неяк пачула, што ў Будславе павінен пабыць кожны беларус, і я згодная з гэтым.

Ну а ў Росіцы? Ці трэба кожнаму беларусу пабыць у Росіцы?

Месца людской пакуты адпужвае... Хоць ездзяць жа вунь адна за адной экскурсіі ў Хатынь. Ёсць у Хатыні на «могільніку вёсак» і сімвалічная Росіца. Аднаго разу была там са знаёмым святаром з Нямеччыны. Хадзілі з ім па маўклівым, бязлюдным мемарыяле пад кастрычніцкім воглым дожджыкам, распавядала яму пра горкую сімволіку Хатыні, а ён раптам пад гукі хатынскіх званоў ці то заспяваў, ці то пракрычаў малітву: «Які за нас цярпеў ад ранаў, Езу Хрыстэ! Змілуйся над намі!..».

* * *

Адзін з удзельнікаў росіцкай трагедыі, якому ў 1943-м было ўсяго нейкіх гадкоў дзесяць, распавядаў мне, як яны з маці пайшлі на жудаснае папялішча вёскі Вопытная, на месца хлява, у якім карнікі спалілі жывымі старых і дзяцей. Там згарэла і ягоная бабуля. Прыйшлі і ўбачылі некалькі ацалелых каля долу абвугленых, счарнелых бярвенняў, каля якіх стаялі на каленях... чалавечыя шкілеты. Так і не знайшоў хлапчына сваёй бабулі. Мужная сястра Ядвіга, якая таксама слухала той аповед, з веданнем справы сказала: «Трэба было пад каленьмі глядзець — можа б, і знайшлі якое адзенне пад каленьмі». З уласнага досведу казала, бо пасля росіцкай трагедыі яна разам з яшчэ адной гэткай жа мужнай сястрой разграбала жудасны попел Росіцы ў надзеі знайсці парэшткі святароў. Не знайшлі. Але затое ўбачылі знак, які дапамог жыць далей і не зняверыцца. Сярод іншых яны ўбачылі шкілет чалавека, рука якога ад локця да кончыкаў пальцаў засталася белай, некранутай агнём, а ў пальцах тае рукі быў заціснуты блакітнага колеру ружанец...

Малітва на вуснах застыла. Ружанец рука затрымала. Да Бога душа узляцела З пакутаў, мучэнняў, ахвяры...

Мой суразмоўца паслухаў сястру Ядвігу, перажагнаўся і скрушліва ўздыхнуў — не здагадаліся яны з маці ды й ніхто іншы з ацалелых вяскоўцаў шукаць рэштак адзення пад каленьмі. Потым ён распавёў і такое...

Пасля трагедыі ў балінаўскай капліцы (гэта за нейкіх кіламетраў 5–6 ад Росіцы) служыў... нямецкі святар. Хутчэй за ўсё, гэта быў нямецкі капелан. Дык майму суразмоўцу давялося ў яго спавядацца. Праўда, ці не за трэцім разам той дапусціў яго да споведзі, бо хлопчык ніяк не мог расказаць яму пацеры. Дома маме казаў гэтаксама бойка, як некалі айцу Антонію Ляшчэвічу, з рук якога прымаў сваю Першую святую Камунію ў Росіцы, а цяпер вось прыходзіў у капліцу і пад уважлівым позіркам чужаземнага святара ўвесь сціскаўся ад страху ды збіваўся. За трэцім разам пад тым позіркам... усікаўся. Ды святар на ягонае здзіўленне пасля такой «выхадкі» не стаў сварыцца, нават не прагнаў, але нечакана прыгарнуў да сябе ды павёў да спавядніцы.

Не пазайздросціш, вядома, таму «новаму нямецкаму хрысціяніну», які адважыўся сумясціць у сабе несумяшчальнае — Бога і нянавісць. Цікава, аб чым думаў ён начамі ў чужых для яго Балінах, блізу Росіцы, што ляжала ў попеле? Якімі яму бачыліся ягоныя канфратры — беларускія святары Антоні і Юры, што пайшлі ў агонь разам са сваімі вернікамі? У агонь, раскладзены на нашай зямлі ягонымі суайчыннікамі?..

* * *

Зіма дарэшты счарнела, Сцюжа полымем плача, У Росіцы анямелай Усмешкі на твары не ўбачыш…

З нетраў гэтай гісторыі нібы на яве бачыцца мне і яшчэ адна постаць — яшчэ аднаго нямецкага афіцэра, які пасля трагедыі прыехаў з перакладчыцай у Друю, у дамок сясцёр эўхарыстак. З кожнай сястрой, якія ў дні трагедыі былі ў Росіцы і для якіх айцец Антоні Ляшчэвіч выпрасіў у кіраўніка карнай акцыі жыццё, нямецкі афіцэр падоўгу размаўляў. Адной з ягоных суразмоўніцаў была і мая сястра Ядвіга. Афіцэр пытаўся, чым займаліся сёстры да трагедыі ў Росіцы, пытаўся пра айцоў марыянаў Антонія і Юрыя, пра іх службу, стасункі з людзьмі, партызанамі, з немцамі, падрабязна распытваў пра карную акцыю. Ягоная сакратарка друкавала ўсё пачутае на машынцы. Была гэта доўгая размова.

Засталося таямніцай, хто быў той афіцэр. Але я амаль не сумняваюся ў тым, што менавіта ён стаў аўтарам таго ананімнага дакумента на нямецкай мове, які пасля вайны прыйшоў па пошце ў генеральны дом айцоў марыянаў у Рыме. На некалькіх старонках машынапіснага тэксту ў тым дакуменце па-нямецку была выкладзена гісторыя росіцкай трагедыі... Значыць, усё ж былі і сярод іх людзі.

* * *

Ніна Філіпчык. Маё знаёмства з ёю было вельмі кароткім — усяго паўдня пілігрымкі ў Росіцу, куды мы вырушылі разам у жніўні 2002 года з Полацка. Вырушылі разам, але толькі мне лёсіла дайсці да Росіцы — яе жыццёвая пілігрымка абарвалася за Наваполацкам, каля могілак з надзіва адпаведным для гэтага месца назовам — Глінішча. У калону пілігрымаў на шалёнай хуткасці ўрэзаліся «Жыгулі», і Ніна, нават не ўскрыкнуўшы, загінула на месцы ад таго ўдару. Праз хвіліну з машыны выкуліўся п’яны кіроўца, недапітую яшчэ адну пляшку «чарніла» ён выліў потым на зямлю на нашых вачах...

Зло ашчэрыла сваю пашчу на гэты раз на маладую дзяўчыну, зямлячку дзядзькі Ігната Буйніцкага, выпускніцу полацкага ўніверсітэта...

Вецер галосіць у Росіцы, Вецер хаўтуры спраўляе, Моліцца ўсцяж па нябожчыках, Якія ў пакутах сканалі: «Божа ласкавы, злітуйся! Стогне зямля ахвярамі. Росіца стала пакутніцай… Вечны спачын дай ім, Пане!..»

У 2002 годзе нас прыйшло з Полацка ў Росіцу ўсяго толькі адзінаццаць свецкіх пілігрымаў, сястра манахіня і два святары. Астатнія не змаглі справіцца з шокам пасля трагедыі — вярнуліся дахаты. Мы ж неяк сабралі рэшту сілаў і дабрылі. Тая пілігрымка застанецца ў памяці на ўсё жыццё суцэльным горкім камяком у горле. А праз некалькі месяцаў, у часе следства па тым здарэнні, смерць забрала і яшчэ аднаго ўдзельніка тае трагедыі — кіроўцу. Калі пачула пра гэта, упершыню падумала, што ў таго чалавека ўсё ж было сумленне, якое не дало яму сілы жыць пасля Нінінай смерці. А можа, гэта сам Пан Бог — Суддзя Справядлівы — учыніў свой праведны суд?

* * *

Малітва ў Росіцы. Магу сведчыць, што яна адрозніваецца ад малітвы ў нейкім іншым месцы. Тут нам хочацца больш разважаць пра тое, чаму ў нашым жыцці адбываецца ўсё менавіта так, а не іначай, чаму ў ім столькі бедаў, трагедый, столькі дурноты й паскудства. Ужо так сталася, што за гэтыя гады Росіца стала для мяне своеасаблівым сімвалам Беларусі. Спаленая, знішчаная, разрабаваная. Але жывая. І вельмі прыгожая сваімі вербамі ды ліпамі, сваім азярком, у які ўзіраюцца наноў пабудаваныя на страшным папялішчы хаты ды агромністы чырвоны гмах скалечанага касцёла, чые вежы ляглі друзам да ягонага падмурку напрыканцы трыццатых гадоў — так улада рыхтавалася да вайны ў прымежнай зоне.

Адна знаёмая мінчанка сказала неяк, што падлогу ў росіцкім касцёле нізавошта нельга мяняць, бо яна нейкая тут асаблівая. Зразумела, чаму. Бо гэтыя зацёртыя бязлітасным часам пліты нібы набрынялі людскімі слязьмі, малітвамі, думкамі. Двое сутак на гэтай падлозе людзі чакалі вырашэння свайго лёсу, каму — на смерць, каму — на жыццё. Яны маліліся на ёй разам са сваімі пастырамі, слухалі іх словы падтрымкі пра знікомасць жыцця і бясконцую вечнасць. Як у тым псальме:

Гады нашыя прамінаюць, як трава, А Ты, Божа, трываеш вечна.

Святарскія словы маглі застацца адно словамі, калі б пасля іх айцы Юры і Антоні не зрабілі гэтага ашаламляльнага ўласнага выбару — пайшлі разам з тымі, чыя дарога пралягла з ганку касцёла ў агонь.

Таму малітва па дарозе ў Росіцу і потым, у часе ўрачыстасцяў, асаблівая. Людзі тут не саромеюцца казаць пра свае болькі: тут просяць маліцца за вызваленне сына альбо мужа ад алкагольнай залежнасці, тут дзеляцца досведам выбаўлення з гэтае бяды, тут моляцца за пашану да кожнага чалавечага жыцця — і ў глыбокай старасці, і ў матчыным улонні. І ўсё гэта — малітва за нашу Бацькаўшчыну. Часам на малітву ў Росіцу прыязджаюць вернікі і з Латвіі. Найчасцей гэта нашы землякі, якія жывуць цяпер там, — суседзі ж, такія блізкія суседзі. У многіх з іх засталіся ў росіцкім попеле бацькі, браты, сёстры...

* * *

Чаму яны змаглі падняць на нас руку, нашыя суседзі латышы ў 1943-м? Менавіта латышскія батальёны сталі асноўнымі выканаўцамі карнай акцыі на Дрысеншчыне пад здзеклівым назовам «Зімовае чараўніцтва». Як гэта ні балюча, але дапамагалі ім таксама і мясцовыя паліцыянты. Што адчуваў чалавек, які заганяў у хлеў дзяўчыну, з якой разам нядаўна хадзіў у скокі на вечарыне, не магу ўявіць. Ну а кіравалі акцыяй, вядома, немцы — яны зазвычай грэбавалі бруднай працай, выкарыстоўвалі для яе сваіх паслугачоў. Кажуць, цяпер у Латвіі некаторыя тлумачаць удзел латышоў у той страшнай акцыі помстай за дзікунскую крыўду, нанесеную іх народу сталінскім рэжымам напярэдадні вайны.

...Была я ў гэтых дамах на латышскіх хутарах, у вялізных, прасторных дамах, побач з якімі зазвычай грувасцяцца доўгія хлявы, пуні, дрывотні. Усё тут кажа пра тое, што жылі тут некалі дбайныя гаспадары, рабілі не абы з плячэй, а на гады. Таму беларусам з маёй роднай Глыбоччыны, што ў 60-я гады ўцякалі ў Латвію ад хрушчоўскай кукурузы, хапала месца ў такім доме на некалькі сем’яў. Нам, падлеткам, тады было дзіўна: чаму ў Латвіі так шмат вольнага месца? Хто там набудаваў для нашых людзей столькі жытла? Адкуль жа нам было ведаць тады пра трагедыю гэтага народа, што абрынулася на яго напярэдадні мінулай вайны? Пра мусовае высяленне гаспадароў тых хутароў разам з іх сем’ямі ў бязмежныя сцюдзёныя прасторы Расіі мы тады яшчэ нічога не чулі, як, зрэшты, да крыўднага мала ведалі ад нашых бацькоў і пра тое, як іх саміх выганялі з абжытых кутоў «другія Саветы», што заявіліся ў Заходнюю Беларусь пасля пакту Молатава — Рыбентропа. Пра бочку самагону ды вялізны жбан мёду, якімі адкупіўся мой бацька ў мясцовых начальнікаў ад высылкі ў краі далёкія ды суровыя, я пачула ўжо дарослая. Нашай сям’і пашчасціла — бацька адкупіўся. Не думаю, што не было чым адкупіцца латышскім гаспадарам, але там гэта ўсё было значна страшней. Дэ-пар-та-цыя...

Ды толькі чаму латышы праз тры гады пасля яе помсцілі за тую жудасную дэпартацыю пятнаццацігадовай Ганцы з Ліпавак, што за 5 км ад Росіцы? На Ганчыных вачах латышскія карнікі спалілі ў хляве яе маці і брата, стрыечных братоў і сясцёр, а саму яе напаўраздзетую разам з часткай ацалелых ад агню ліпаўцаў пагналі па лютаўскім марозе ў сцюдзёны росіцкі касцёл. Чаму, пакрыўджаныя на Сталіна, нашы суседзі шпурлялі ў агонь нашых дзяцей, туды ж гналі іх бабуляў і дзядуль, а іх маці па загадзе немцаў адбіралі для канцлагераў? Чым правініліся тыя дзеці перад імі? Тым, што за іх не маглі заступіцца іх таты, бо напярэдадні вайны былі высланыя з прымежнай зоны «пільнай» сталінскай уладай, якая гэткім чынам нібыта рыхтавалася да вайны? Напярэдадні вайны ў некаторых вёсках вакол Росіцы не было ніводнага працаздольнага мужчыны — усе сасланыя невядома куды... Ганчын бацька — таксама...

* * *

Да нядаўняга часу не было вядома, куды праляглі пакутніцкія шляхі з росіцкага касцёла яшчэ двух святароў, якія служылі ў ім напярэдадні вайны, — Пятра Капусты і Эдварда Вайцяховіча. Ксёндз Эдвард напярэдадні свайго арышту, прадчуваючы яго, замураваў ў сцяне сакрыстыі касцёльнае начынне — на той выпадак, калі хтосьці калісьці зноў распачне службу Богу ў росіцкім касцёле. А можа й сам спадзяваўся яшчэ вярнуцца да сваіх абавязкаў.

Толькі ў 90-я гады стала вядома, як склаліся іх пакутніцкія лёсы. З ціхай маляўнічай Росіцы — у жудасны салавецкі лагер. Ксёндз Эдвард Вайцяховіч быў прыгавораны да вышэйшай меры пакарання 3 лютага 1935 г., а ксёндз Пётр Капуста расстраляны ў салавецкай турме 1 лістапада 1937 г.

...Чамусьці здаецца, што гэта ў кагосьці з іх цэліцца энкавэдыст на адным з барэльефаў Валяр’яна Янушкевіча на дзвярах касцёла святога Андрэя Баболі ў Полацку. Побач, на тых жа дзвярах, — сцэны расправы Пятра І над базыльянскімі манахамі ў святой Сафіі, забойства Язафата Кунцэвіча; ёсць там і барэльеф, прысвечаны росіцкай трагедыі. Дзверы гэтыя адначасна і твор мастацтва, і горкі напамін аб пралітай крыві за хрысціянскую веру на нашай зямлі. Пра тое ж распавядаюць і насценныя фрэскі. І ўсё гэта разам ператварыла полацкі касцёл у своеасаблівы помнік тым, хто аддаў свае жыцці за веру Хрыстову на нашай зямлі.

* * *

Сам касцёл у Росіцы стаў маўклівым і сведкам, і помнікам трагедыі — вялізны чырвоны гмах сёння, як і тады, задуменна глядзіцца ў блакітнае азярко. З тае трагедыі ацалеў ён адзін. Згарэлі хаты, людзі, адно што іх дабро гаспадарлівыя суседзі вывезлі на шматлікіх павозках. Сястра Ядвіга казала пра трыста запрэжаных санямі коней, на якіх карнікі вывозілі нажытае вяскоўцамі дабро.

На адной з такіх павозак паехалі і посцілкі з Ганчынай хаты, якія выткалі ды вышылі рукі яе маці. Яна потым пазнала іх — посцілку і сурвэту, вышытую кветкамі, — у адным латышскім доме, куды, схуднелая, гнаная голадам, прыйшла на заробкі пасля таго, як вярнулася з Нямеччыны ды спрабавала пачаць зноў жыць, ужо без мамы і таты, без дарагіх яе сэрцу людзей.

...Пасля пяці канцлагераў вярнулася Ганка ў свае спаленыя Ліпаўкі, выплакалася на месцы хлява, што стаў магілай для яе родных, а потым выкапала зямлянку і... пайшла да багацейшых суседзяў з надзеяй наняцца да іх ды зарабіць якое вядро зерня ці бульбы. Там і пазнала посцілкі са сваёй хаты. І... пацямнела ўваччу...

* * *

Калі яна пачалася, трагедыя Росіцы? 16 лютага 1943-га, калі атрады карнікаў вырушылі ў белых маскіровачных касцюмах з друйскага кляштара, дзе па горкай іроніі лёсу, рыхтуючыся да расправы, закватаравалі на суткі, праз Дзвіну, выпальваючы ўсё жывое на сваім шляху?

Ці тады, калі рукою нейкага фашыстоўскага вайсковага чына было накрэслена на нямецкай мапе нашай зямлі чорнае тлустае кола з гэткімі ж тлустымі стрэлкамі, скіраванымі на маленькую кропку — «Rasica»? Паэт Сяргей Панізьнік паказваў мне свойчас адбітак тае мапы...

А можа яна пачалася тады, калі з аглушальным грукатам рухнулі долу высозныя вежы росіцкага касцёла і ў храме пачалі гаспадарыць крыклівыя камсамольцы? Росіцкай камсамольскай ячэйкай, дарэчы, кіраваў пэўны час Эдуард Самуйлёнак, нараджэнец невялічкай вёскі Бандзелі, што непадалёк ад Росіцы таксама захлынулася ў дні карнай акцыі агнём ды попелам.

А можа трагедыя пачалася тады, калі энкавэдысты выганялі з хатаў людзей ды везлі ў краі раней нязнаныя?

А можа тады, калі дрысенскія камсамольцы ў 1930 г. ладзілі карнавал пад дурным назовам «Пахаванне старога Бога»? Углядаюся ў стары здымак — ці няма тут Самуйлёнка? Ды не, у 30-м ён служыў у войску...

А можа трагедыя распачалася тады, калі ў жыхара Росіцы Антона Манчынскага зімой 1937-га замёрз конь, якога ён вымушаны быў трымаць на марозе, замотваючы анучамі ад сцюжы, бо не меў права паставіць у сваім жа хляве, на які савецкая ўлада павесіла замок за нявыплату непасільных для гаспадара падаткаў?

І калі яна скончылася, трагедыя Росіцы? І ці скончылася яна ўвогуле? Апошняе, нібыта недарэчнае, прыходзіць у галаву, калі чую, як выязджаюць цяпер людзі з маляўнічай Росіцы ў наватворы сучаснай беларускай вёскі — аграгарадкі, пабудаваныя пры новых кароўніках. Альбо проста едуць з яе ў пошуках працы некуды ў свет... Альбо, калі чую, што ў Росіцы зноў пахаванне — хтосьці зноў захлынуўся гарэлкай...

Трагедыя Росіцы. Калі яна пачалася? Калі скончыцца?

Трагедыя маёй зямлі...

Фота аўтара.