«А ЛЮДСКІЯ ВЫСІЛКІ ЗНОЎ КВІТНЕЮЦЬ РУЖАМІ…»

У выдавецтве «Чатыры чвэрці» нядаўна выйшла кніга вядомага беларускага паэта, шчырага католіка Мар’яна Дуксы «Птушка вечнасці — душа». Важкі том у цвёрдым пераплёце зялёнага колеру, як малахітавы куфэрак, запаветны, дарагі, у які так і хочацца зазірнуць...

Падымем верхняе «вечка» пераплёту — а там стос важкіх белых папераў паэта, счэпленых разам — для парадку і памяці, на доўгія гады. Можна сказаць, каштоўных папераў знанага паэта. З чорным жэмчугам літарынак, нанізаных на нябачныя ніткі вершаваных радкоў. Яго своеасаблівы запаветны ружанец, які дастаўся ў спадчыну ад маці, бацькі і ўсёй вялікай нашай чалавечай радні, бо Мар’ян Дукса згадвае ў кнізе імёны Францішка Багушэвіча, Янкі Купалы, Максіма Танка, Васіля Быкава, Казіміра Сваяка, Ларысы Геніюш, Рыгора Семашкевіча і іншых беларускіх пісьменнікаў, святароў, даследчыкаў непаўторнай духоўнасці нацыі. Згадвае ў вершах «Ляўкі», «Ларыса Геніюш у Празе», «Памяці Максіма Танка», «Голас Багушэвіча», «Айцец Віталій», «Музыка Агінскага», «Максім Багдановіч» і іншыя. У адным месцы, нібы прыпыніўшыся «месячнай ноччу» ля шапатлівай кніжнай паліцы, аўтар нават піша пра гэтыя «маркотныя цені» абагульнена: «нашы гарэцкія, нашы зарэцкія».

Ходзяць, аб нечым таемна гаворачы, ўсё яшчэ ў колішніх марах. Колькі застыла адчаю і горычы на нестарэючых тварах… («Сумныя постаці», с.77)

Ён спачувае іх кароткім зямным шляхам, часта «гвалтоўна і здрадна» пераараным чырвоным трактарам рэпрэсій 20-30-х гг. мінулага стагоддзя. У вершы, прысвечаным слыннаму беларускаму паэту, святару і грамадскаму дзеячу Заходняй Беларусі Казіміру Сваяку (1896–1926), Мар’ян Дукса робіць пераканаўчае вызначэнне высакародных высілкаў і па­трыя­тычнага подзвігу гэтай асобы:

Ты наша слова, што было вясковым, што са святліц выкідвалася вон, — нібы букет шчымлівы васільковы, так урачыста вынес на амвон. <...> Вакол луналі ўцешна херувімы. І гэта быў сардэчны твой парыў. Ты так хацеў, каб Езус твой любімы па-беларуску ўсё ж загаварыў. <...> Хоць і спаліў свае ў палёце крылы — да Бога і да нас ты даляцеў. («Казімір Сваяк», с. 73–74)

Паэтавай маці ў кнізе прысвечана шмат кранальных радкоў і слоў падзякі. Лепшыя, бадай, вершы на гэту вечную тэму-ружу (бо праз жанчыну як Найчысцейшую Браму прыйшоў у наш свет і Баранак Божы; і фрагмент узнёслай дыскусіі герояў рамана «Імя ружы» Умбэрта Эка на вечную тэму сыноўняга доўгу і жалю: «Зноў ты прыходзіш…», «Ад маці мне застаўся боль…», «Ніколі ад роднай матулі пагроз…», «На сцэне на адной хіба…» і інш.

Барознамі цень прабяжыць па ілбе — дакор не аднойчы сумленне вярэдзіў: у матчыным профілі, Езус, Цябе тады, у маленстве, чаму не разгледзеў?

Паэт не толькі пытаецца пра гэта ў самога сябе з прыпозненым дакорам і ў той жа час з нейкім прасветленым здзіўленнем вясковага дзіцяці, але ў іншым вершы па-даросламу разводзіць гэтыя вобразы ў розныя бакі «нябеснай іерархіі».

Вось бы прыпасці да Хрыста і запытаць: «А што там з мамай?». («На сцэне на адной хіба…», с. 164)

Чытач можа знайсці нават верш, дзе натуральна для вобразнай сістэмы Мар’яна Дуксы, для яго непаўторнага светапогляду ўзнікае вобраз «Матулі неба» як велічнай Царыцы нябеснай.

Матуля неба, шчыра і прачула вяртаеш нашы страчаныя сілы. О колькі слёзак з твараў Ты згарнула, вачэй патухлых колькі запаліла! З Табою сэрца не ахаладзее,         з Табою цёплыя прыходзяць згадкі.         Ізноўку нават кволыя надзеі         у сэрцы прарастаюць, як зярняткі. («Матуля неба, шчыра і прачула…», с. 179)

Як сказана ў анатацыі да кнігі, у яе ўвайшлі вершы, напісаныя апошнім часам. Усяго іх некалькі сотняў, самых розных па жанры, метадзе рыфмоўкі, паэтычных памерах. Ёсць рамантычныя замалёўкі, філасофскія разважанні, зарыфмаваная літаратурная палеміка, публіцыстычныя вершы, байкі, вершы-дыялогі, вершы-прысвячэнні вядомым асобам, вольныя ад рыфмаў верлібры, вершы-малітвы. Гэта пэўнае падсумаванне творчых высілкаў Мар’яна-майстра, «смаргонскага самотніка» і ў той жа час «Ганаровага грамадзяніна Смаргонскага раёна», сёння падаецца вельмі важным. Ён нарадзіўся ў 1943 г. на хутары каля вёскі Каракулічы на Мядзельшчыне і мае багаты жыццёвы досвед як паэт, педагог, арганізатар пазакласнай і пазашкольнай работы, настаўнік беларускай і рускай моваў і літаратураў. Праца з дзецьмі і моладдзю, нераўнадушша да самых розных праяваў навакольнага жыцця далі яго паэтычнаму голасу асаблівыя інтанацыі, пашырылі лексічны склад сучаснымі словамі, якія некаторыя строгія літаратурныя крытыкі могуць палічыць і недапушчальнымі для паэ­тычных радкоў, а тым больш — для назваў. Напрыклад, такія словы як «кантракты», «ка­мерцыя», «трыбуны», «інтэрнэт», «хаўрус», «фініш» або прастанародныя «карак» і «свіс­цёлкі», шматлікія дыялектызмы. Але гэта ўсё — жывая плынь жыцця, жывыя рыбкі-словы, якія раз-пораз вынырваюць з яе і тут жа робяцца чароўным «смеццем» (паводле Ахматавай), з якога растуць вершы...

Паэт мае права не толькі ўпрыгожваць сваімі вершамі наша жыццё, але, калі трэба, і паправіць Яго, выказаць сваю пазіцыю, свой асаблівы погляд на тую ці іншую складаную з’яву жыцця. Напрыклад, у вершы «Інтэрнэт» (як мы ўжо добра ведаем, ён можа стаць і зброяй у руках мярзотнікаў) паэт піша:

Занятак вабны, шматгадзінны         сярод вясны,         сярод зімы. Інфармацыйнай павуціны         заблытаныя мухі мы. Усё цікавае спазнаў ты. Нашто ён — універсітэт? З экрана ўслужлівыя сайты         наш розум падкуюць як след…

Мар’ян Дукса завяршае верш радкамі: «Багаты велізарны сметнік, // дзе мы падобны на курэй». На дурных, непераборлівых свойскіх птушак. Каб жа і нас непрыкметна не прыручылі, не «прысвоілі» чужыя гаспадары! Гэта папярэджанне, прадказанне чуйнага чалавека, яго горыч…

Кніга невыпадкова называецца «Птушка вечнасці — душа». Менавіта пра душу, пра высілкі чалавека ў імя яе ўратавання і ідзе гаворка ў большасці вершаў гэтае паэтычнае кнігі ў малахітавым пераплёце, своеасаблівай бібліі ад Мар’яна Дуксы. Так і напісана ў анатацыі на першым лісце, першай «каштоўнай паперы» ў запаветным куфэрку сівагаловага беларускага паэта: «Аўтар выяўляе чалавечы вопыт спа­сціжэння Бога, сцвярджаючы, што Бог з’яўляецца не толькі жыватворнай крыніцай ісціны, мудрасці, этыкі, але і актуальнай філасофскай праблемай, якая тычыцца кожнага з нас».

Ужо самі назвы вершаў, часцей за ўсё — па першым радку, чытаюцца як хрысціянскі каталог, важкі кантрапункт: «А Слова — у Бога…», «Прыйсці да алтара», «Ці ўзвысіцца мой кволы галасок…», «Крэда», «Воля», «Айцец Віталій», «Наблізіцца да аблічча Бога…», «Казімір Сваяк», «Касцельныя вежы», «Ёсць на свеце Ты і мы…», «Без Цябе, Езус», «Пасля споведзі», «Архангела трубіць труба…», «О душы тых, каго няма…», «Чырвоны касцёл у Мінску», «Неспасцігальны Ён стратэг і тактык…», «Адвэнт» і іншыя.

У свой папяровы ці які электронны блакнот можна выпісаць з кнігі шмат афарызмаў «ад дзеда Мар’яна». Мне да душы прыйшліся такія, жыццесцвярджальныя і прыгожыя: «А людскія высілкі // зноў квітнеюць ружамі» (с. 5); «Ах, беларускамоўны верш, // ты годна выжыў — // і жывеш!» (с. 5); «Шчаслівы той, хто чуе над сабой // любімай веры вогненны штандар» (с. 10); «А праўды няма // без ахвярнай любові» (с. 11); «І п’ецца ноч, як дзіўнае віно. // Ды ўжо Анёл на ціхі кліч любові, // трымаючы душу напагатове, // садзіцца непрыкметна на акно» (с. 17); «Нібыта ў стозе, ў кнізе заначую, // дзе сэнс, як неба ў поўнач, палыхае» (с.48); «Паэт — самотны адвакат» (с. 59); «Паэзія, ці не занадта рана, // пакрыўджаная, ты пайшла з экрана?» (с. 108); «Зрадніцца ў чаканні Тварца» (с. 126); «А праўда даймае, што ёсць варыянты…» (с. 205); нават казачнае параўнанне «Крадзецца кот між дрэў, як гномік» (с. 222) (раскажу ўнучцы Яначцы!).

Восень — улюбёная пара Мар’яна Дуксы. Зімы ён не любіць. Нехта скажа — узрост, асацыяцыі з «Белым бязмоўем» (метафара Джэка Лондана) — гэта значыць, са Смерцю, якая ўсё высцюжвае, робіць здранцвелым і пакрывае белымі пялёнамі… Але хрысціяне вераць у вялікую любоў Бога, якая ўсё пераможа, нават прыроду з яе бязлітаснымі законамі чаргавання пакаленняў. І кожны можа час ад часу паўтараць услед за святой сястрой Фаўстынай Кавальскай: «Божая Міласэрнасць у маёй душы…»

Метафарычны стыль кнігі — паэтычнага дзённіка, які мы толькі што з вамі пагарталі, прыйдзецца да душы ўдумлівым чытачам як маладога, так і сталага веку.

Як паэтка-калега, зямлячка, даследчыца рэдкіх кніг і бібліёграф па прафесіі, закаханая ў зялёную Вясну і белую Зіму (дарэчы, зялёны і белы — два пераможныя колеры гэтай кнігі: пераплёт і папяровы блок), хачу прызнацца паэту ў зачараванасці ягоным адметным паэтычным майстэрствам, яго трывалым этычным кодэксам, вернасцю сабе, нягледзячы ні на якія абставіны чалавечага жыцця.

Таму і закончу сваю прэзентацыю кнігі «Птушка вечнасці — душа» Мар’яна Дуксы выбранымі строфамі з яго верша «Свята незалежнасці».

Ах, як свабода многа значыць! Мы сытыя крутымі войнамі. Нас Бог хацеў, напэўна, бачыць, нягледзечы на беды, вольнымі. <...> Няхай наш край багатым стане не блок-пастамі з іх пакрышкамі… Хай будуць — толькі прывітанні і стол, застаўлены кілішкамі. <...> І нельга нас, відаць, зыначыць. Мы будзем добрымі і гордымі. Нас Бог хацеў, напэўна, бачыць сардэчнымі людзьмі і шчодрымі.

Дык будзем жа такімі, па Яго вобразе і падабенстве! Ад пачатку і да канца дзён, пакуль з нас, Божых дзяцей, не выляціць на волю, у неба, «птушка вечнасці — душа».