ПАМІЖ МНОЙ І ТАБОЙ — БОЖАНЬКА...

«Мае пад крыжамі пагоркі
найвялікшыя на зямлі…»

Брэст. Белаазёрск. Камянец. Белая Вежа… Косава…

Спачатку ў маім жыцці быў Уладзімір Андрэевіч Калеснік, ён называў мае звычайныя кніжачкі вершаў «Малітоўнічкамі», «Кантычкамі». Я была такой спакойнай у той час, што не пацікавілася, ці толькі мае зборнічкі ён так называе, ці, можа, усе, што малыя памерам… Усё, што ён мне сказаў, само сабой неяк засела ў памяці і не згубілася…

Амаль адначасна ў маё жыццё ўкацілася на калясцы Ніна Мацяш. Яна называла мяне сястрыцай. Яе гаючае слоўца гарнуся было лекавым і дапамагала пераносіць самыя цяжкія выпрабаванні, гарнулася я да яе.

Марыя Новік паўстала за каляскай Ніны, як анёл-ахоўнік. А Святлана Варонік… Нават цяжка прыгадаць, калі гэты прамень засвяціў разам з сонейкам, з Калеснікам, з Нінай, Марыяй ды з Галінай Скарынай, якая найчасцей дапамагала Ніне, бо жыла недалёка ад яе ў Белаазёрску.

Святлана кажа, што мае вершы даюць ёй натхненне. Я ведаю па сабе: ёсць добрыя паэты, якіх чытаеш — і нічога ў душы не здрыганецца, не адгукнецца, а ёсць такія, ад якіх мурашкі па скуры і сэрца заходзіцца… Чытанне вершаў — гэта індывідуальны, нават інтымны працэс… Святлана выбрала мяне як слухачку, каб перадаць глыток ветру, і каб вецер вярнуўся віртуальна , — мы размаўляем па мабільніках, а бачымся рэдка… На мой дзень нараджэння яна мне прыслала свой першы томік вершаў «Маміна дрэва». Я пачала чытаць, і адразу мне стала добра, бо:

Цвіце мая доля. У садзе — бела. Успамінае мяне маленькаю Маміна дрэва.

Маміна дрэва ў яе вершы прарастае галінамі, карэннем, лісцейкам, пасынкамі, парасткамі ў садзе, які цвіце вобразамі-слязінамі, пачуццямі:

Удзячная Богу… Глядзіш на мяне… Мама…Бацька… Гена… Цётачка… Мне… мне вас так не стае… Пачынаюць сады цвісці… Як без вас мне туды ўвайсці…

Спачатку «Маміна дрэва» было ў два разы таўсцейшае, паціху яго «абстругалі», скарацілі ў выдавецтве, знялі ўступнае слова. Аўтарка вельмі перажывала, але я пераканала яе, што трэба прыняць гэтае рашэнне выдавецтва. Я ўспомніла, як мяне аднойчы Іван Антонавіч Брыль супакоіў: «Не перажывай, там яшчэ шмат добрых вершаў засталося!».

У кніжачцы на 96-ці старонках змешчана 236 кароткіх вершаў, вершасказаў. Можа падацца, што вершы просценькія, бо кароткія, як «глыток ветру», калі пагартаць павярхоўна. Але:

Сны завяршаюць яўнае. Крочу ў глыбінях свету. Дарэмна са мною букецік кветак пасохлых…

Я пераставіла б словы апошняга радка дзеля рыфмы, але Святлане гэта не трэба. Гэты верш аб жыцці ці паміранні? Аб несмяроцці, аб чалавечай бясконцасці ў агульнай людской повязі. Аб бессэнсоўнасці рытуальных дробязяў з сухімі кветкамі…

Празрыстых версэтаў з адной метафарай у кніжачцы шмат. Напрыклад:

Вялікі валун прысеў на ўзлеску адпачыць, ды так і не здолеў, зачараваны бярозкай, што прыпынілася побач, пайсці далей…

Святлана глыбока нырцуе ў слоўныя плыні, і цяжка разабрацца, чытаючы, ці правільна ты яе ўспрымаеш. Яе зварот да цябе — вельмі канкрэтны і неакрэслены, і трэба думаць асцярожна, бо мы прывыклі, што ты — гэта ён, а ў Святланы ён ( хлопец, мужчына), не той, хто засланяе ўвесь прыгожы свет, у якім ёсць Бог. Ты — гэта і душа Мамы Броні, заўсёды жывая на небе, і блізкія людзі — сястра, сябра і сяброўка, чытачы і сад, і кожнае дрэва, кожны лісток. Яна адушаўляе прыроду, нібы святы Францішак з Асізі, ды неяк гэта ўяўляе па-свойму, можа, па-язычніцку. У паэзіі Святланы Варонік усё мае душу — і хмарка, і кропля, і трава:

Вялікая чорная хмара паўзе ў мой бок… Я шкадую яе і дапамагаю выплакацца.

І я, чытачка, ведаю, што яна і да мяне гэтак звяртаецца:

Не сціхай, мой дожджык агністы… дажджынкай кожнай люблю Цябе…

Спакойна разумею, што я жывая, але памру, як Мама Броня:

і няхай паміж пальцаў-штыкецін трава прарастае.

І страшнае імгненне робіцца не страшным, людскім:

Гліняны свет абпалены на сонцы. Ідуць дажджы. Расце ў збанках трава.

Ёсць паэты, якія надта пакутуюць, складаючы вершы, прыдумваюць нечаканыя метафары, каб чытач памучыўся, чытаючы, каб усе ахнулі, каб інакш, як ва ўсіх, мудра і мудрагеліста выходзіла. А ў Святланы проста:

У хаце мама чужая сваё чужанё абнімае.

Святлана складала вершы, калі была Мама Броня жывой, але калі Мама памерла, ранняе сіроцтва Святланы надало яе вершаскладанню адценні смутку і безвыходнасці. Нічым не замяніць маміну адсутнасць. Але можна запоўніць пустую прастору невідочнымі словамі, нібы маўклівымі анёламі. Святлана Варонік ператварыла вершаскладанне ў светлую радасць, яна натуе вершы, калі яны прыходзяць, яна імі смяецца, плача і другім аддае, як фанцікі, як цацкі, як ягадкі ці цукеркі, як усмешку прывітання. У Святланы ўсе вершы — экспромты.

Перажываюць стагоддзі, што мы замкаў жывых не бачылі. А я веру ў разбіты глечык.

Святланіны вершы прывесці ў лагічны парадак цяжка, як немагчыма ператварыць у агарод рамонкавы, незабудкавы луг, гэтыя вершы — пратэст супраць закасцянелай бюракратычнай формы, якая пранікла нават у паэзію.

У Святланіных вершах блытаюцца стылі, яна прыдумляе літаратурныя прымітывізмы-сацрэалізмы. Святланіны вершы — крыху знакі. Святлана ўмее адчуваць знакі. Яна тэлефануе і кажа:

— Як мы начавалі ў Ніны, мы спалі на адным ложку і надта перад сном смяяліся.

Я не магу ўявіць, як можна ўлегчыся на Нінін ложак утраіх, калі хворая Ніна спіць толькі на спінцы і не варочаецца.

На Каляды Святлана кажа:

— Прыехалі ад Ніны, у яе на магілачцы зацвілі браткі. І ў кніжачцы Святланы чытаем версэт:

І смяяўся ён з нашых слёз, і не ведаў, чаму кветкі так называюцца — браткі.

Паехала Святлана па пуцёўцы Саюза беларускіх пісьменнікаў на Готланд, у горад Вісбю, недалёка ад цёплага Гальфстрыма. Заляцела туды, у першыя дні пачала сумаваць па сябрах. Яна прысылала мне SMS без слоў. Я не ведала, што за мае словы будзе плаціць сама Святлана, якая цяпер за мяжой, таму спытала: «Света, дзе ты? — Яна адказала вершам: «На Готландзе, пані Данута…// Льняное мора, цяпло сінечы, // вада кужэльна атуляе плечы… У цеплыню чужога краю // свой беларускі боль хаваю… 14 ліпеня». Я ёй напісала: «Света, не верыцца нават, што гэта прыслала ты мне, нібы з таго свету».

Святлана мне: «Святліста-прасвятлісты дзень // мой сум падсветлены прадзе. // Мой чарапічны гмах плыве за неспазнанаю тугою. // Так добра ў доміку мне быць — у тым, страха што з чарапіц…»

Так мы перапісваліся… Нарэшце я ёй напісала, крыху правакацыйна:

Светка, ты цяпер шведка, прыгожых вобразаў сведка!.

Святлана прыслала вершык на развітанне з морам і вярнулася ў Брэст:

Па-змоўніцку яхты плывуць у мора. Мне ветразяў іх не злічыць. Промнем прасветлым, промнем чырвоным сонца цалуе іх. 23.07.

Там, каля акіяна, Святлана падлячыла звярэджаныя рукі. Вярнуўшыся, яна паўгадзіны іграла мне на акардэоне новыя мелодыі, якія вырываліся з яе паэтычнай душы разам з вершамі.

У пакінутым доме — на стрэсе — растуць дрэвы. Нада мной — карані. Барані… Безнадзейная крона… Барані ўсіх-мяне, Мама Броня.