«СТОЛЬКІ ЛЮБОВІ Ў СЭРЦЫ...»

Прачытала кнігу Хрысціны Лялько «Адвячорак» на адным дыханні — і нібы віхор пачуццяў, болю і радасных імгненняў пранёсся ў душы, нібы ў момант пражыла чыёсьці жыццё ці сасніла трывожны сон, які не магу забыць дый не хачу адпускаць з памяці… Чаму адна кніга пакідае цябе зусім абыякавым, а другая — вось так узварушвае? Адказ просты: шчырасць аўтара ў агранцы мастацкай руплівасці над словам нараджае дыямент сапраўднай паэзіі.

Кніга Хрысціны Лялько, прымеркаваная да юбілею аўтаркі, выйшла нядаўна ў выдавецтве «Pro Christo». Першую частку кнігі склалі арыгінальныя вершы розных гадоў, другую — пераклады паэтычных твораў Караля Вайтылы (Яна Паўла ІІ), кс. Яна Твардоўскага, Чэслава Мілаша, кс. Яна Соханя, кс. Ежы Шыміка, кс. Вацлава Бурылы і іншых майстроў польскай паэзіі.

Па словах самой спадарыні Хрысціны, назва зборніка «Адвячорак» для яе сімвалічная: у гэтым слове гучыць пяшчота мамінага голасу, музыка самабытнай беларускай мовы, яно стварае спакойную атмасферу ціхага летняга дня, які яшчэ не схаваў у вечаровым змроку ўсе свае чароўныя гукі і пахі, але ўжо скінуў з сябе спёку паўдзённага сонца… Гэтак жа і з жыццёвым шляхам чалавека: трэба ўмець «пасмакаваць» сваю раніцу і дзень, адвячорак і вечар, знайсці ў кожным моманце жыцця яго непаўторнае хараство. Кнігу адкрывае верш, аднайменны з яе назваю, — у ім аўтарка свядома падкрэслівае адметнасць гэтага жыццёвага перыяду:

Адвячорак — гэта яшчэ не вечар. Сініцы на сліве збяруцца на веча. Надвечар, калі сонца якраз садзіцца, ў сакавіцкі мой сад прылятаюць сініцы.

Першая частка кнігі складаецца з трох невялікіх раздзелаў, у кожным з якіх вершы аб’яднаныя сваёй тэматыкаю, пафасам, настраёвасцю і пачуццём.

«Столькі любові ў сэрцы да ўсяго тут спрадвечна-блізкага…» — так гучыць эпіграф да першага раздзела, у якім лірычная гераіня, вяртаючыся ў родную хату, у сваю «старану лясную і ціхую», крочыць па родным падворку, прыпадае да «парэпаных вуснаў» рачулкі і ўспамінае светлыя гады маленства. Вершы гэтага раздзела пераважна рэтраспектыўныя, бо амаль у кожным з іх — малюнак памяці. Вобразы сучаснасці абуджаюць яскравыя ўспаміны пра былое, і нават сны пераносяць гераіню вершаў у мінулае, дзе побач была матуля, дзе наваколле напаўняў шум густога дзедавага лесу, які потым быў жорстка спілаваны...

Кветак бялюткіх вясновая замець сыпле пялёсткі-ўспаміны… Мярэжыць балюча трывожную памяць водар салодкі язміну. («Водар язміну»)

Як бачым, тое, што раней было знакам радасці, спакою і матулінай любові, сёння стала для лірычнай гераіні знакам болю і вялікага смутку: пра гэта ж гаворыць пустая хата на Каляды, якая ў маленстве напаўнялася святочнаю казкаю, гэткія ж успаміны прыносіць водар настуркі, што зацвіла ў сярэдзіне лета, маміны «дываны з пералівамі вясёлкі» і многія іншыя сімвалічныя рэчы і знакі…

Перажываючы гэты смутак, гераіня часам не знаходзіць сабе месца сярод краявідаў, якія раней давалі сілы і былі надзеяй на паратунак, бо за час яе сталення родная прырода змянілася да непазнавальнасці, была даведзеная чалавекам амаль да знішчэння: на месцы дзядулевага лесу «трухлеюць пні» — «шчымлівы напамінак аб бярозах», рачная вада, жывая калісьці, цяпер мае пратухлы пах, а з роснага лісця сыплюцца кроплі кіслотных дажджоў. Але горш за ўсё тое, што такі стан прыроды выяўляе «клопат» чалавека пра самога сябе, і з дапамогаю паралелізму Хрысціна Лялько плаўна пераводзіць вобразы пейзажнай лірыкі ў сферу філасофскай, паказваючы тым самым стан душы сучаснага чалавека:

Трухлеюць пні. Прырода не абудзіць лістоту на спілованых камлях… Я так баюся, што трухлеюць людзі, мне так балюча за цябе,                                           зямля. («Боль»)

Толькі ў адным вершы напрыканцы гэтага раздзела, прысвечанага ўсяму «спрадвечна-блізкаму» на малой радзіме, лірычная гераіня нібы для ўласнага суцяшэння, каб зняць «жорнавы камень» з душы, прыходзіць да высновы, што «чапляцца за прывіды — недарэчна, <...> нічога не вернеш, не перайначыш», таму трэба проста жыць цяперашнім жыццём, «у светлай журбе». Але праз старонку аўтарка зноў піша:

Трымаюся за ўспаміны, як за парэнчы на хісткім мосце, як за саломінку на глыбокай вадзе, як за сяброў у раптоўнай бядзе, як за промень сонца на дальнім пагосце…

Што ж, хоць успаміны-прывіды і прыносяць боль незваротнай страты, але калі яны даюць такі паратунак у жыцці, то гэта сапраўднае багацце для збалелай душы, гэта ласка Божая, за якую і трэба трымацца…

Другі раздзел першай часткі кнігі, папярэджаны эпіграфам «Сустрэнемся вачыма на імгненне, і стане гэты міг як вечнасць…», — самы напружаны па сіле пачуцця. Гэтае напружанне ўзнікае, па-першае, ад няспоўненасці народжанай у душы любові, якая робіць чалавека «бяссільным перад лёсам» і спавівае сэрца адчаем. Адсюль і «бясконцы дождж», які ў памяці лірычнай гераіні распачаўся аднойчы падчас незабыўнай сустрэчы; адсюль таксама і вечнае падарожжа «на старым Віленскім шляху…», якому яна наіўна не дае адбыцца.

Па-другое, гэтае напружанне ўзнікае ад таго, што лірычная гераіня ў сваім глыбокім пачуцці, ад якога душа «ўзмывае ў паднябессе», становіцца шчасліваю толькі на кароткае імгненне або толькі праз самападман: «Адчуць сябе на міг зусім шчаслівай, // сябе на міг шчасліва падмануць» («Прысвячэнне»); «І зноў забыць пра ўсё на свеце, // і волю мроям даць на міг…» («Трэці»); «…Хвіліна побач з табою // прыгожай бясконцасцю стала» («А ў Порто — зімой, як летам…»). Гэтае шчаслівае імгненне потым доўга яшчэ «душу пакутліва мярэжыць». Менавіта антытэза шчаслівай хвіліны і балючага ўсведамлення таго, што ніводны міг не паўторыцца, перадае чытачу стан напружанага перажывання.

Трэцяя крыніца гэтай напружанасці — неабходнасць маўчаць, хаваць пачуццё ад чужых вачэй, ад усяго свету, і перамагаць саму сябе, як гэта апісана ў вершах «А скрыпка ведала пра ўсё…», «Шапэн. Туга. І адзінота», «Буду кахаць цябе моўчкі…»:

Буду кахаць цябе моўчкі, свет не пачуе ні слова. Сумею схаваць адмыслова пачуццяў сваіх вугалёчкі.

І зноў жа ў гэтым — другім — раздзеле душа лірычнай гераіні жывіцца памяццю пра былое — шчаслівае і тужлівае, спраўджанае і няспраўджанае, выказанае і змоўчанае… Памяць нават з далёкай Грэцыі вяртае яе ў шчаслівы вечар у «азёрнай Івесі», памяць «застаецца збіраць рудыя бліскучыя каштаны на старых вулачках Фрайзінга», урэшце, памяць забывае адчужэнне і гоніць крыўды прэч…

Увогуле, катэгорыі часу і памяці ў паэзіі Хрысціны Лялько выкарыстоўваюцца вельмі своеасаблівым чынам: гэта адзін з асноўных сродкаў стварэння моцнага мастацкага вобраза, бо ў вершах не раз супастаўляюцца катэгорыі «раней–цяпер», «імгненне–вечнасць», дый душа лірычнай гераіні блукае па розных часавых перыядах, якія адцяняюць, узмацняюць ці, наадварот, супакойваюць яе пачуцці. Дарэчы, адзін з першых вершаў кнігі прысвечаны менавіта разважанню пра час, які «заблытаўся ў старым пакурчаным голлі. // Зваліўся апошнімі яблыкамі // на скалелыя грудзі зямлі. // Залёг пад апалым лісцем…» Менавіта вобраз часу пераходзіць як жывы ў трэці раздзел першай часткі кнігі, прысвечаны пераважна філасофскай і духоўна-рэлігійнай лірыцы. У якасці эпіграфа да раздзела выбраныя радкі: «І аб самым таёмным маліцца, і аб самым цяжкім забываць…», таму, натуральна, што многія вершы ў гэтым раздзеле нагадваюць паэтычныя малітвы з развагамі пра асабіста перажытае («Маці», «Нарэшце…», «Час вяртання», «Папяльцовая серада» і інш.). І час у гэтых развагах — таксама адзін з галоўных «персанажаў», з якім трэба абыходзіцца вельмі далікатна і мудра: дзесьці — «не спяшыць запрагаць і ехаць», а дзесьці, наадварот, паспяшацца, бо «смерць зусім не разумее жартаў», бо «tempus breve est» («час кароткі»).

Час — лесаруб майстравіты: абсякае галіны, агаляе ствол — самую сутнасць — пазбаўляе магчымасці «шумець», пакідае маўчанне.

І ўсё ж, нягледзячы на смутак, які пакідае ў душы пражыты час, забраўшы з сабою самае дарагое, нягледзячы на «вострыя лёсу лёзы», гэты раздзел лірыкі наскрозь пранізаны нязгасным святлом веры ў Божую міласэрнасць, прабачэнне і падтрымку, у тое, што «паўстане сад. І голле з небыцця // працягне ў анямелую самоту», што мы «адшукаем дарогу да Божай Святыні». Калі дачытваеш трэці раздзел кнігі, заўважаеш, што гэтае духоўнае святло, упэўненасць у тым, што Хтосьці над табою няспынна чувае, адцяняе і вершы з іншых раздзелаў, асвятляе іх журбу, ажыўляе немату, дождж робіць цёплым, а камень на душы — ужо лёгкім.

Пераходным «мосцікам» ад першай часткі кнігі да другой стаў сімвалічны верш «Адвячоркі бываюць розныя…». Сапраўды, у кожнага чалавека — свой асаблівы адвячорак, і ў кожнага паэта — свая вершаваная стыхія, сваё непаўторнае пачуццё, увасобленае ў слове. Пераклады з польскае мовы, якія склалі другую частку кнігі Хрысціны Лялько, вельмі гарманічна дапаўняюць той паэтычны аповед, якім яна дзеліцца з чытачамі ў першай частцы. У многім сугучныя з яе вершамі, гэтыя творы таксама прысвечаныя роздуму пра шлях чалавека ў вечнасць, пра тое, якую каштоўнасць у перспектыве вечнасці мае ўсё перажытае намі ў зямным жыцці; пра бег часу, з якім «мінаеш сам, прыміраны з усім» (Караль Вайтыла); пра тое, што трэба «палюбіць чалавека, каб стаць адзінокім» (кс. Ян Твардоўскі). Хрысціна Лялько выбрала для перакладу пераважна творы духоўна-рэлігійнай тэматыкі, але гэта не звычайнае паэтычнае «мудрагеленне» пра тэалагічныя праблемы і марнасць зямнога жыцця. У кожным з гэтых вершаў лірычны герой — нават створаны паэтам-святаром — перажывае боль страты і пакуты любові, страх і адзіноту, і гэтак, як уласціва самой перакладчыцы ў яе арыгінальных вершах, выводзіць для сябе формулу спакою і суцяшэння: «тое, што нас спатыкае, // прыходзіць незалежна ад нас» (кс. Ян Твардоўскі); «ведаю: апошні шанец — гэта жыццё»; «Ты адзінокі, — кажа свет. // Гэта нічога, — кажа Бог. // Церпім жа мы разам» (кс. Ян Сохань). Па-майстэрску перакладзеныя, усе гэтыя творы істотна ўзбагачаюць скарбніцу духоўнай лірыкі беларускай паэзіі.

Хоць кніга Хрысціны Лялько «Адвячорак» і складаецца з вершаў розных гадоў, а ў другой частцы — з перакладаў твораў розных аўтараў, але дзякуючы прадуманай кампазіцыі яна чытаецца як адзін завершаны аповед пра пошук адвечнай праўды, пра ўласны шлях да Бога.