|
|
 |
Пра нас |  |
Аўтары | |
Архіў | |
Пошук | |
Галерэя | |
Рэдакцыя |  |
|
|
|
|
|
|
|
|||||||||||||||||||||||
|
№
3(73)/2015
Год кансэкраванага жыцця
З гісторыі хрысціянства
Навучанне Касцёла
Андрэй АГАПАЎ
ХРЫСЦІЯНСКІЯ КАШТОЎНАСЦІ ЯК АДКАЗ НА СУЧАСНЫ КРЫЗІС ЕЎРОПЫ Ў СВЯТЛЕ НАВУЧАННЯ ЁЗАФА РАТЦЫНГЕРА (БЭНЭДЫКТА XVI) Да 750-годдзя Дантэ Аліг’еры
Асобы
Пераклады
Паэзія
Літаратуразнаўства
Інтэрв’ю
Мастацтва
З куфэрка памяці
|
Традыцыя звароту сусветнай мастацкай літаратуры да Кнігі кніг з’яўляецца працяглай і надзвычай устойлівай і ахоплівае агульначалавечую культурную прастору ад старажытных апокрыфаў да твораў сучасных пісьменнікаў. Аб выключнай прыцягальнасці біблейскіх перыпетый, нястомным жаданні майстроў слова зноў і зноў перадумваць і ажыўляць іх дакладна сказаў у свой час расійскі філосаф В. Розанаў: «Біблія — бясконцасць» (14, 23). Здаўна Біблія — насуперак сумненням, расчараванням, адчаю — была і застаецца зыходным пунктам у дыялогах розных культур, светабачанняў, розных генерацый, нарэшце. Прычына гэтай прыцягальнасці найперш — у невычарпальным маральным патэнцыяле Бібліі, закладзеных у ёй адвечных этычных каштоўнасцях, патрэба ў якіх ніколі не згасала; мастакі розных эпох і народаў імкнуліся дапамагчы сваім сучаснікам нанава пераасэнсаваць змест Кнігі кніг, супаставіць асабісты духоўны вопыт з агульначалавечым, з правопытам. Безумоўна, нельга не ўлічваць і бязмежных эстэтычных магчымасцяў, якія адкрываюцца перад мастаком у працэсе асэнсавання ім не толькі біблейскіх вобразаў і матываў, але і закладзеных у Першакнізе шматлікіх жанравых форм і стыляў, навуковых і мастацкіх скарбаў. Нездарма Францыск Скарына ў прадмове да Бібліі заўважыў: «Тут научение седми наук вызволеных достаточнае…» (15, 10). Не апошнюю ролю адыгрывае і імкненне творцаў праз біблейскую сімволіку надаць сваім аповедам абагульнена-філасофскі або папераджальна-прагнастычны сэнс. «Кніга, у якой няма месца выпадковаму, формула незлічоных магчымасцяў, бездакорных пераходаў сэнсу, ашаламляльных адкрыццяў, напластаванняў святла. Ці ж можна ўтрымацца ад спакусы зноў і зноў на ўсе лады ператлумачваць яе?..» (4, 35) — пісаў славуты аргенцінец Х.Л. Борхес. Цягам стагоддзяў звярталася да біблейскіх сюжэтаў і беларуская літаратура. Велізарнае значэнне мае скарынаўская адаптацыя Святога Пісання. Паводле У. Калесніка, гэта «духоўная ахвяра» вялікага гуманіста роднаму краю, праца, што здзяйснялася з тэалагічна-асветніцкімі мэтамі. На думку Ф. Скарыны, у Бібліі «всее прироженое мудрости зачало и конець», і служыць яна павінна «Богу ко чти и людем посполитым к доброму научению» (15, 36). Найперш як крыніцу мудрасці, што «ест мати всех добрых речей и учитель всякому доброму умению», разглядаў Ф. Скарына, у прыватнасці, Кнігу прытчаў Саламонавых: «Ест бо в сих притчах сокрита мудрость, якобы моць в драгом камени, и яко злато в земли, и ядро ув ореху»; «Пожиточьни же суть сие книгы чести всякому человеку, мудрому и безумному, богатому и вбогому, младому и старому, наболей тым, они же хотять имети добрые обычае и познати мудрость и науку…» (15, 36). У рэчышчы асветніцкай традыцыі, з выразным акцэнтам на ўваскрасальна-адраджэнскіх евангельскіх матывах, інтэрпрэтавалі біблейскія сюжэты беларускія мастакі слова пачатку ХХ ст. («Апокрыф», «Санет (Паміж пяскоў Егіпецкай зямлі…)» Максіма Багдановіча, «Прарок», «Ужо світае», «Яна і я» Янкі Купалы і інш.). Праўда, як падкрэсліваў У. Калеснік з нагоды біблейскіх рэмінісцэнцый у гэтых аўтараў, яны «рэдка бралі іх з першакрыніц і ніколі з багаслоўскіх трактатаў. Часцей за ўсё яны запазычвалі іх з народнай паэтычнай свядомасці: апокрыфаў, казак-легендаў, паданняў, прытчаў, прыказак» (11, 5), спалучаючы з фальклорна-язычніцкімі элементамі. Пазней да Бібліі апелююць пісьменнікі беларускай эміграцыі (Н. Арсеннева, А. Салавей, М. Сяднёў, Я. Юхнавец і інш.), у творах якіх біблейскія рэмінісцэнцыі нярэдка суправаджаюцца матывамі ўваскрэсення, абнаўлення, ажывання. Значна радзей, па вядомых прычынах, да Бібліі звярталіся мастакі слова ў самой Беларусі, тым не менш прысутнасць Кнігі кніг заўважная і ў іх этыка-эстэтычных сістэмах (асабліва выразна — у паэзіі і прозе У. Караткевіча, у творах В. Быкава). Што да айчыннай літаратуры апошніх трох дзесяцігоддзяў, то лягчэй, напэўна, назваць тых пісьменнікаў, якія не звярталіся да адвечных праблемаў Бога і чалавека, веры і бязвер’я, да сімволікі Хрыста, апосталаў, спакушэння, уваскрэсення, Крыжовага шляху, Галгофы і г. д. Уражанне такое, што беларускія творцы на працягу доўгага часу пакутавалі без выратавальнай духоўнай вільгаці і цяпер спяшаліся наталіць ёю сваю смагу. Назавём толькі некаторых творцаў: Э. Акулін, І. Багдановіч, Р. Барадулін, Д. Бічэль, Т. Бондар, Г. Булыка, А. Вольскі, І. Жарнасек, А. Мінкін, А. Разанаў, Л. Рублеўская, М. Скобла, А. Сыс, Г. Тварановіч, В. Шніп… Нельга не прывесці ў гэтым пераліку і імя вядомага беларускага паэта Леаніда Галубовіча. Пра тое, што Леанід Галубовіч цудоўна абазнаны ў Бібліі, што яна адыгрывае важную ролю ў фарміраванні яго эстэтычнай сістэмы, выразна сведчылі і ранейшыя кнігі паэта — як зборнікі вершаў, так і яго добра вядомыя чытачу «зацемкі». «Біблія — адзіная кніга, пра якую ведаюць нават тыя, хто нічога не хоча ведаць» (5, с. 71), — піша ў сваіх «Зацемках з левай кішэні» Л. Галубовіч. І далей у гэтай кнізе неаднойчы прагучыць роздум пра Бога і яго ўзаемадачыненні з чалавекам і светам: «Кожны сапраўдны мастак стварае свой вобразны свет, але сам СВЕТ, у сваім абсалюце, больш цэльны, гарманічны і непагрэшны, як і быў у задуме геніяльнага яго творцы Госпада, які ствараў яго не ад вялікай сілы, а адзінствам і паразуменнем магчымых сіл…»; «Уся логіка павінна пачынацца з Бога, толькі тады наша мысленне ўступае ў дыялог з Сусветам»; «Усе — людзі, а ўсё — Бог…» (5, 11, 71, 205). Апошняя па часе апублікавання кніга Л. Галубовіча «З гэтага свету: Вершы пасля вершаў» (2012), якая стала, на мой погляд, адной з самых значных з’яваў у сучаснай беларускай паэзіі, літаральна спружыніць алюзіямі на Стары і Новы Запаветы. Увогуле эстэтычная прастора гэтай кнігі, пачынаючы з яе назвы, інтэгравала ў сабе самыя розныя імёны і біяграфічныя локусы, самыя розныя рэмінісцэнцыі і цытаты з тэкстаў нацыянальных (перадусім паўстае ў памяці назва зборніка вершаў Васіля Зуёнка «Лісты з гэтага свету», выдадзенага ў 1995 г.) і замежных творцаў, нават з розных мастацтваў (не толькі літаратуры, але і жывапісу, музыкі). Аднак менавіта біблейскія алюзіі з’яўляюцца сарцавінай кнігі, дамінантным складнікам яе асацыятыўнага патэнцыялу. У святле Бібліі бачыцца сама архітэктоніка кнігі. Яе структурная арганізацыя заслугоўвае асобнай увагі, найперш — сваім выключным канцэптуальным і семантычным адзінствам. Гэткая фенаменальная ўнутраная цэласнасць не так часта бывае ўласцівая нават тым кнігам вершаў, якія свядома ладкуюцца аўтарамі па цалкам канкрэтным і адмыслова прадуманым прынцыпе. Я б сказала, кніга «З гэтага свету» — у пэўным сэнсе адзін, адзіны тэкст, які балансуе на мяжы цыкла і лірыка-філасофскай паэмы; па сваёй пабудове, па значна больш адчувальнай знітаванасці частак кніга вельмі адрозная ад традыцыйнага паэтычнага зборніка. Сутнасць яе арганізацыі можна выкласці радком аднаго з вершаў, што склалі кнігу: «звіваючы адзінства пупавіну». Менавіта так «звіў», саткаў яе «радно» Л. Галубовіч. Кніга месціць у сабе, апроч верша-пралога, сем частак: «Нада мною», «Пра мяне», «Са мною», «У маіх», «Маё», «Мае», «Мая». Ужо праз самі гэтыя назвы частак увасоблена іх глыбокая сувязь-счэпленасць, іх функцыяванне ў строгай і стройнай мастацкай сістэме, у якой сэнсы і думкі нібы перацякаюць з верша ў верш, з аднаго паэтычнага цыкла ў наступны. Яно і зразумела: якім бы лагічным ні было размеркаванне твораў суадносна з вядучай тэмай той або іншай часткі кнігі, цалкам размежаванымі гэтыя часткі не будуць па вызначэнні, бо пра каго і пра што б ні ішла гаворка — пра Бога і веру, маці і слова, каханне і смерць, дом і радзіму, — усё прапушчана праз сэрца і свядомасць аўтара і яго лірычнага героя. У выніку перад чытачом паўстае драма душэўна-духоўнага жыцця чалавека ў самых розных яе быційных аспектах. Падзел на сем частак невыпадковы: лік «сем» — сакральны, ён нясе ў сабе значэнне паўнаты быцця, дасканаласці, завершанасці. У першую ж чаргу гэта алюзія на старазапаветнае паданне: сем дзён, паводле Бібліі, спатрэбілася Усявышняму, каб стварыць свет, надаць яму часава-прасторавыя каардынаты, уладкаваць згодна з уяўленнямі Бога аб гармоніі. Прычым сёмы дзень займеў асаблівы сэнс, бо, здзейсніўшы задуманае, Бог мусіў пераканацца ў дасканаласці ўчыненай ім справы: «І закончыў Бог да сёмага дня ўсе дзеі Свае, якія Ён учыняў, і дабраславіў Бог сёмы дзень і асвяціў яго; бо ў той дзень спачыў ад усіх дзеяў Сваіх, якія Бог тварыў і ствараў» (пар. Быц 2, 2–3). Адсюль вынікае і сімвалічна-алегарычны змест ліку «сем»: кожны чалавек, спасцігаючы старыя, як Богам створаны свет, ісціны, будуе свой свет — для сябе і ў сабе, са сваімі набыткамі, дасягненнямі, радасцю існавання, але і стратамі, паразамі, расчараваннямі. Канцэптуальна важную функцыю выконвае ў кнізе агульны да ўсіх яе частак верш-пралог «Усе мае лепшыя вершы…»:
Твор гэты не толькі задае пэўны маральны імператыў і атмасферу шчырай спавядальнасці, але і нясе ў сваёй лірычнай сістэме скразныя, лейтматыўныя тэмы і праблемы кнігі, праз якія — нароўні з сакрамэнтальнай колькасцю яе частак, лексічна акцэнтаванай агульнасцю іх назваў і іншымі кампазіцыйнымі і зместавымі складнікамі — дасягаецца цэласнасць выдання. Структура кнігі, такім чынам, як бы падпарадкоўваецца двум розным імпульсам адначасова: яна і ўстойлівая, і ў той жа час рухомая, дынамічная, бо ўсе часткі-цыклы адкрытыя для працягу, кожная наступная нібы вырастае з папярэдняй. І, што важна ў святле нашай тэмы, усе сем частак кнігі так ці іначай карэлююць з біблейскім матэрыялам, а ўсе экзістэнцыяльныя рэфлексіі лірычнага героя адзначаны гіперпрысутнасцю Бога. Інтэграванне біблейскіх (як і іншых) алюзій у мастацкую сістэму кнігі адбываецца рознымі шляхамі і ў розных формах: праз вершы-малітвы, звернутыя непасрэдна да Бога, праз назвы асобных твораў, праз імёны, што адсылаюць да тых ці іншых біблейскіх персанажаў, праз калізійнасць шэрагу вершаў, заснаваную на біблейскай сюжэтыцы, праз эпіграфы, скрытыя цытаты, парафразы, асобныя дэталі, праз пэўныя тэмы, нарэшце, што ўзыходзяць да Бібліі. Пры гэтым біблейскія алюзіі ў кнізе Л. Галубовіча маюць вытокамі сваімі як Стары, так і Новы Запаветы, нібы пацвярджаючы ў каторы раз іх непарыўную сувязь, іх глыбінную пераемнасць, якую падкрэсліваў у сваім Нагорным казанні сам Хрыстос: «Не думайце, што Я прыйшоў парушыць закон альбо прарокаў: не парушыць прыйшоў Я, а здзейсніць» (пар. Мац 5, 17). «Новы Запавет хаваецца ў Старым, Стары — адкрываецца ў Новым», — гаварыў святы Аўгустын. Адзінства старазапаветнага і новазапаветнага светаў здаўна дэкларавалася чалавечай думкай, успрымалася як знак цеснай і неабвержнай повязі народаў, веравызнанняў, культураў. Сусветная літаратурная традыцыя ўвасабляла і ўвасабляе гэтае адзінства праз супакладанне ў мастацкіх творах старазапаветных і новазапаветных алюзій і рэмінісцэнцый, і кніга «З гэтага свету» — не выключэнне. Больш за тое, у адным з вершаў Л. Галубовіч свядома акцэнтуе непадзельнасць Святога Пісання, дапаўняючы яе семантыку — згодна з назвай, зместам і духам сваёй кнігі — новым сімвалічным сэнсам:
Самыя розныя тэксты Старога Запавету адгукнуліся ў новых вершах Л. Галубовіча: Кніга Быцця з яе аповедамі аб стварэнні свету, грэхападзенні чалавека, аб першым у гісторыі чалавецтва братазабойстве, а таксама прысвечаная пытанням тэадыцэі Кніга Ёва, Кніга Зыходу, Псалтыр, Кніга выслоўяў Саламонавых, Найвышэйшая песня Саламонава, Кнігі прарокаў. Найважнейшую сэнсаспараджальную функцыю выконваюць у кнізе «З гэтага свету» настроі і матывы Эклезіяста з яго ўсведамленнем хуткаплыннасці часу і абсурднасці свету, скепсісам да чалавечых магчымасцяў і высілкаў, скрушным веданнем непазбежнага канца зямнога існавання. «Наймарнейшая марнасць, сказаў Эклезіяст, пустая марнасць, — усё марнасць!» (пар. Экл 1, 2) — гэткай роспачнай канстатацыяй пачынаецца адпаведны біблейскі тэкст. Роспачныя думкі старажытнага мудраца пазнаюцца і ў вершах Л. Галубовіча — у радках аб спрадвечнай, адпачаткавай віне перад Усявышнім, аб непазбыўнай адзіноце і бездапаможнасці чалавека «ў бездані Сусвету», аб крохкасці і кволасці жыцця і немінучасці завяршэння «зямнога вітка». Ад усведамлення смяротнасці чалавека блякнуць усе яго незлічоныя магчымасці:
Да Эклезіяста ўзыходзіць і матыў абмежаванасці чалавека ў яго імкненні да пазнання, якое абарочваецца прымнажэннем тугі і смутку, разуменнем уласнай слабасці і маласці, каб супрацьстаяць свайму выраку. «Во многом знании — немалая печаль», — // Так говорил творец Экклезиаста. // Я вовсе не мудрец, но почему так часто // Мне жаль весь мир и человека жаль?» (9, 263) — так увасобіў свае роспачныя перажыванні Мікалай Забалоцкі. Гучыць гэты матыў і ў кнізе Л. Галубовіча, спалучаючыся, як гэта найчасцей бывае ў яго вершах, з іншымі матывамі і тэмамі:
Апошні раздзел Эклезіяста месціць у сабе словы пра наканаваны чалавеку зыход — неадменны і неаспрэчны: «І вернецца тло ў зямлю, чым і было яно; і вернецца дух да Бога, Які даў яго» (пар. Экл 12, 7). Словы гэтыя вяртаюць нас да Кнігі Быцця — таго яе месца, калі Усявышні пасля грэхападзення Адама абвяшчае яму сваю волю: «У поце твару твайго будзеш есці хлеб, пакуль не вернешся ў зямлю, з якое ты ўзяты; бо пыл ты і ў пыл вернешся» (пар. Быц 3, 19). Як і ў мностве твораў сусветнай літаратуры, алюзія на прысуд Бога чалавеку знаходзіць увасабленне і ў кнізе «З гэтага свету»:
Гэткім жа прамым наследаваннем Эклезіясту з’яўляецца і яшчэ адзін верш з кнігі беларускага паэта:
Аднак важна ўлічваць, што палітра настрояў у кнізе «З гэтага свету» не вычэрпваецца адно самотай і роспаччу — зноў жа, у згодзе з Эклезіястам, бо і біблейскі тэкст заклікае «сыноў чалавечых», пры ўсім трагізме іх долі «пад сонцам», жыць «у радасці сэрца», карыстацца зямнымі дабротамі, кахаць, рабіць «па сіле», памятаючы толькі, «што за ўсё гэта Бог пакліча на суд» (пар. Экл 11, 9). Адзін і той жа лёс гвалтуе, «змолвае» жыццё, «бы ў жорнах», і яго ж, «здзіраючы струпы», узнаўляе — праз пакуты, усё новыя пошукі раўнавагі, праз самападніманне. Гэтаксама і лірычны герой Л. Галубовіча намагаецца адшукаць духоўнае апірышча, прагне бясконцасці, марыць пра Горні Свет і працяг у Вечнасці, спадзяецца быць пачутым і зразуметым Богам:
Шэраг вершаў, пераважна змешчаных у цыкле «Са мною», суадносіцца з Найвышэйшай песняй Саламонавай — вядома, праз тэму кахання, галоўную ў гэтым славутым біблейскім тэксце, пра які Ё.В. Гётэ ў свой час і сказаў як пра «Песню Кахання, самую старажытную і найцудоўную песню Усходу» (8, 484). У Бібліі чалавек увасоблены ва ўсёй сваёй складанасці і душэўна-духоўнай паўнаце, ва ўсіх сваіх пачуццях, з якіх каханне — адно з самых глыбокіх і моцных перажыванняў, Богам дадзенае і з любоўю да Бога супакладзенае. Невыпадкова геніяльны нямецкі пісьменнік і мысляр Ё.Г. Гердэр сцвярджаў: «Існуе толькі адна Любоў як адно Дабро, адна Ісціна. Любоў да бацькоў, да сястры, да сябра, да нявесты — адна, і той, хто любіць не можа, — не можа любіць нічога» (7, 266–267). Гэтая супакладзенасць заўважная і ў кнізе Л. Галубовіча; паказальна, што аднаму са сваіх вершаў паэт і назву дае адпаведную — «Каханне і любоў». Гэты верш з празрыстым прысвячэннем «В.» — своеасаблівы гімн адданасці і вернасці, узаемапрыналежнасці — да скону і нават пасля яго:
Адзін з самых шчымліва-кранальных твораў у кнізе «З гэтага свету» — верш, якім увянчаны цыкл «Са мною»:
Мы не знойдзем у гэтым вершы ні фармальнага падабенства з Найвышэйшай песняй Саламонавай, ні незвычайна смелай яе метафорыкі, ні маладой пачуццёвай палкасці, ні падкрэсленага эратызму. Але ёсць нешта іншае, што родніць верш з біблейскім тэкстам, — пранікнёнасць, глыбіннае перапляценне лірычнага і драматычнага пачаткаў, а таксама наяўнасць аднаго з топасаў Песні, няхай і трансфармаванага па волі беларускага паэта: гарачы пацалунак, які мроіцца закаханай у самым пачатку Найвышэйшай песні Саламонавай («Няхай вусны яго мяне пацалуюць! Бо лепшыя за віно твае ласкі»; пар. 1, 2), абарочваецца пацалункам «амаль халодных губ» дзеля вечнай «неразлучнасці» ў пасмяротным іншабыцці. Нарэшце, у гэтым вершы Л. Галубовіча (як і ў многіх іншых вершах з кнігі) наўпрост увасоблена антыномія «каханне — смерць», адна з ключавых у Найвышэйшай песні Саламонавай. Ці не самы вядомы выраз з яе: «Пячаткай мяне пакладзі на сэрца сваё, пакладзі на рукі, як пярсцёнак: бо каханне, як смерць — моцнае… Вялікія воды не могуць любоў патушыць, і рэкі яе не затопяць» (пар. 8, 6–7) — творча інтэрпрэтаваны Л. Галубовічам. Перадусім думка аб непераможнасці, несмяротнасці кахання, з якім па моцы і таемнасці можа параўнацца хіба што смерць, але якой нават яна не ў стане абарваць, і гучыць у апошняй страфе верша беларускага паэта: «І нашы каменныя пліты // зазелянеюць ад цяпла» (6, 44). Не менш разнастайныя і шматсэнсавыя перазовы ў кнізе Л. Галубовіча з Новым Запаветам, найперш з Евангеллямі з іх асаблівай місіяй — Хрыстовым вучэннем і весткай аб Выратаванні, але таксама з Дзеямі Апосталаў, Адкрыццём Яна Багаслова і іншымі новазапаветнымі тэкстамі. Да прыкладу, новымі канатацыямі ўскладняецца тэма кахання ў адным з самых моцных вершаў кнігі — «Прадчуваю: з нябесных высяў…», скрозь пранізаным алюзіямі на Біблію, гэтым разам — на Новы Запавет; тут тэма кахання і любові пераводзіцца ў метафізічны план:
Адна з галоўных тэм, што лучыць кнігу Л. Галубовіча з Бібліяй, — гэта тэма слова, Слова. «На пачатку было Слова, і Слова было ў Бога, і Слова было Богам. Яно было на пачатку ў Бога: усё праз Яго пачалося…» (пар. Ян 1, 1–3). Менавіта ў святле гэтых славутых біблейскіх радкоў прачытваюцца многія вершы з кнігі Л. Галубовіча. Лірычны герой разважае пра слова, якое рэальней за рэальнасць, бо яе зберагае; слова накіроўвае чалавека ў яго жыццёвым пошуку, пошуку Духу, які толькі і ёсць адзіным гарантам несмяротнасці, працягу ў Вечнасці, існавання «па той бок» смерці (зноў узгадаем біблейскае: «…і вернецца дух да Бога, Які даў яго»; пар. Экл 12, 7). Слова, прызванае ўзвышаць, маральна ўдасканальваць чалавека, падтрымліваць яго і рыхтаваць да іншабыцця, ёсць своеасаблівым пасрэднікам паміж зямлёю і нябёсамі. Такім яно замыслена было ад часу стварэння чалавека — як духоўнае дзеянне, праз якое жывое аддзяляецца ад нежывога; такім яно прызначана быць і сёння, бо на кожным кроку свайго жыцця чалавек мусіць адрозніваць-адасабляць дабро ад зла, святло ад цемры. Слова ж, якое перастае быць духаносьбітам, якое страчвае сваю жыццядайную сілу, сваю функцыю чалавекатворчасці, — такое слова асуджана на бездапаможнасць і смерць:
Праз многія вершы кнігі «З гэтага свету» праходзіць матыў паэтычнага слова як неацэннага Боскага дарунку, як магчымасці паразумецца з наступнікамі і ўжо ім дапамагчы ўзняцца і адкрыцца:
Дбаючы пра лёс Слова, пра лёс «боскай паднебнае мовы», якой не можа сцерці, зруйнаваць нават смерць, ахвяравалі сабою, гінулі «ў поцемках свету» паэты, пакідаючы жывым
Гэтая ж па сутнасці тэма — несмяротнасці Боскага слова, прызначэння слова паэтычнага — знаходзіць увасабленне і ў вершах, якія месцяць у сабе алюзіі на творчасць тых або іншых пісьменнікаў. У гэтым сэнсе кніга Л. Галубовіча бачыцца своеасаблівай інтэгратыўнай прасторай, месцам сустрэчы самых розных творцаў — айчынных і замежных, тых, хто падае свае галасы «з гэтага свету», і тых, хто ўжо пакінуў, часта зарана і трагічна, «свет ясны». Антычнасць, У. Шэкспір і А. Хаям, Ф. Цютчаў і С. Цвейг, М. Багдановіч і Я. Купала, А. Разанаў і многія іншыя ўступаюць у палілог з аўтарам кнігі і адначасна, адзін з адным, не кажучы пра асацыяцыі і паралелі з паэтамі-папярэднікамі і іх творамі, выкліканыя пэўнымі вобразамі і матывамі з вершаў Л. Галубовіча (у прыватнасці, з «П’яным караблём» А. Рэмбо, з «Кнігай гадзін» Р. М. Рыльке). Абвостранае стаўленне паэта і яго лірычнага героя да мастацкага слова як да прыстанку духу вельмі выразна выяўляецца ў перадапошняй частцы кнігі — «Мае». Кожны з вершаў, што склалі гэтую частку, прысвечаны творчым асобам (пераважна пісьменнікам), якія пакінулі заўважны след і ў душы аўтара, і ў беларускай літаратуры. «З мінулага…у гэты час» (6, 79) вяртаюцца і паўстаюць са старонак кнігі Міхась Стральцоў і Анатоль Сыс, Уладзімір Марук і Аркадзь Куляшоў, Барыс Бур’ян і Мікола Купрэеў, Іван Лагвіновіч і Уладзімір Караткевіч — праз іх імёны, праз вызначальныя біяграфічныя локусы, учынкі і нават жэсты, прамоўленыя некалі і запомненыя словы, назвы прэцэдэнтных кніг або асобных твораў, цытаты з іх, у адных выпадках пададзеныя ў якасці эпіграфаў, у іншых — выкарыстаныя ў саміх тэкстах вершаў, але вылучаныя курсівам дзеля іх сэнсавага акцэнтавання. Так, вершу, прысвечанаму А. Сысу, папярэднічаюць яго радкі: «Мама, такога народзіць не кожная, // мама, // не перажывай!» (6, 82), У. Караткевічу — «На Беларусі Бог жыве!» (6, 92). Што ж да ўласна біблейскай сімволікі, то і яе багата ў вершах, прызначаных стварыць мемуарныя абліччы знаных беларусаў, лёс кожнага з якіх пазначаны трагізмам. Пры гэтым у мастацкай сістэме Л. Галубовіча сінтэзаваныя старазапаветныя і новазапаветныя матывы. У вершы-прысвячэнні Анатолю Сысу невыпадкова згадваецца Хрыстоў узрост («І зор над грудам — «трыццаць тры»…; 6, 83), упамінаюцца вобразы-матывы церняў і пекла, у чарговы раз мае месца алюзія на ўжо цытаваныя вышэй радкі з Кнігі Эклезіяста («І вернецца тло ў зямлю, чым і было яно; і вернецца дух да Бога, Які даў яго»; пар. 12, 7):
Гэтую ж алюзію знаходзім у вершы «Развітальнае», прысвечаным Уладзіміру Маруку, эпіграфам да якога ўзяты радкі Міколы Купрэева: «Там, у тым далёкім сельсавеце, // ляжыць зямля сырая на паэце»: тло, пыл — зямлі («Апушчаны ў прамерзлую зямлю…»), дух — небу («…я дух яго ўлаўлю на ўсякім свеце…»; тут згаданая алюзія ўскладняецца іншай біблейскай сімволікай (апраметнай і брамы раю, Райскага саду, Эдэму):
Відавочна і тое, што ў палітру тэм у працытаваным вершы ўплецена тэма слова, роднай мовы, як улучана яна ў сукупнасць цэлага шэрагу біблейскіх алюзій у вершы, прысвечаным У. Караткевічу з яго славутым радком у якасці эпіграфа: «На Беларусі Бог жыве!»:
Прыклады выкарыстання біблейскіх алюзій у цыкле «Мае» можна доўжыць; звернем, аднак, асаблівую ўвагу на падкрэсленае суаднясенне (традыцыйнае, трэба сказаць, для паэзіі) тэмы слова з тэмамі Прарокаў і Апосталаў; невыпадкова гэтыя вобразы (Апостала, Хрыстова вучня, прарока, празорцы) убудаваныя ў вобразныя сістэмы многіх вершаў. Не можа не звярнуць на сябе ўвагі паэтава бачанне Бога — Ён у вершах Л. Галубовіча розны, і гэта, як ні парадаксальна, суадносіцца ў пэўным сэнсе з Бібліяй: нездарма Бог-Абсалют Старога Запавету паўстае Богачалавекам у Новым Запавеце. У кнізе «З гэтага свету» Ён, з аднаго боку, ірацыянальная сіла, ісціна і таямніца, неспасцігальная для недасканалага, незавершанага чалавека. Візіі такога Бога суправаджаюцца адпаведнай топікай. Прырода і чалавек, усе з’явы і лёсы ў свеце «з-пад Яго // апекі вымкнулі і ўлады» (6, 11); Ён недасягальны ў сваёй «першароднай чысціні»; Яго «дзеі» і «дарогі» непадуладныя разуменню грэшнага чалавека, як бы апошні ні імкнуўся ўведаць Яго — «у твар, да ногця, да драбніцы (амаль што як сябе самога)»; «свяшчэнны жэст Яго рукі» здольны вярнуць чалавека да веры ў выратавальную існасць Бога, Яго найвышэйшага Провіду, усталяваных Ім маральных законаў:
Да Бога лірычны герой у празе спачыну для сваёй натомленай душы прыносіць сумненні і скаргі, звяртаецца з бязлітаснымі ў сваёй невырашальнасці экзістэнцыяльнымі пытаннямі. Чым ёсць жыццё — міласцю Боскай або пакараннем? Дзе праходзіць мяжа паміж сілай і слабасцю, і хто дужы, а хто нямоглы ў Божых вачах? Дзе заканчваецца воля Усявышняга і пачынаецца грэх чалавека? Як трымацца Бога ў абязбожаным свеце? Чаму кожны смяротны лічыць менавіта свае пакуты адно вартымі ўвагі Збаўцы? З іншага боку, Бог і яго атачэнне празаізуюцца, прызямляюцца; яны не пазбягаюць зносінаў з апошнімі «шаленцамі без прытула» (і, зноў жа, гэта не супярэчыць Бібліі, бо не грэшнікі, а грахі ненавісныя Богу). І з’яўляецца Ён у самых нечаканых месцах: вось Ён ходзіць вясковым выганам; вось «золак зраселаму Богу» сцірае бачныя рысы (згадваецца С. Полацкі: «Хрыстос — раса нябесная…»; 13, 375); вось з Яго ўзыходжаннем «на пасад» «душу сваю знаходзяць // і нішкам моляцца Яму» няшчасныя насельнікі хутара Рай «бліз Мінска» — гаротніца Ларыска і яе «муж і сын — згрызот аскепкі», і браму гэтага Раю Бог даверыў сцерагчы сабаку Рэму, які будзе адданы сваёй службе аж да тае пары, «пакуль іх душы з таго краю // не адляцяць за небакрай…» (6, 55–56); вось «распнуты Хрыстос… // упарта чапляецца // за павучыну // жыцця» (6, 57) на покуці сіраты-хаты ў спусцелай вёсцы; а вось херувім, у абліччы «бабыля вясковага, светлага і ўбогага» (6, 40), наглядае за дваром адзінотніцы Хрысціны… Л. Галубовічу ўвогуле ўласціва заўважаць найважнейшае — у звыкла-будзённым, значнае — у нязначным, вялікае — у малым. Усё ва ўсім — вось яго канцэпцыя свету, бо дрэва і рыба, колас і птушка, «аслеплы крот», які капае зямлю, і чалавек, які яе засее, — складнікі аднаго, адзінага, Богам створанага ўніверсуму. Гэтаксама, па прынцыпе «вялікае — у малым», ставіцца аўтар да Радзімы, любоў да якой лакалізуецца перадусім на роднай вёсцы Вароніна, на бацькоўскай хаце, на ўсім, што «кроўна знітаванае» з ім; «прихотливо узок» — так сказаў у свой час У. Набокаў пра вядомага англійскага паэта Руперта Брука, які кіраваўся такім прынцыпам. Ва ўяўленні лірычнага героя Л. Галубовіча родная хата нясе на сабе водсвет біблейскага святла, дае адчуванне паяднанасці з зямлёй, сваёй у ёй укарэненасці, «чалавечага ўваскрашэння» (5, 76). Нездарма, як пісаў светлай памяці незабыўны У. Конан, «у народных уяўленнях гняздо, «родны кут», свая зямля — гэта жывыя сімвалы зямнога Раю» (12, 19). Дзеля наталення душы чакае ён сваёй сустрэчы з роднай вёскай, роднай хатай і — з мамай, згадкі пра якую прасякаюць усю кнігу. Вобраз мамы ў кнізе Л. Галубовіча — адзін з вызначальных, адначасна індывідуалізаваны і абагульнены; пры жыцці на ёй трымалася хата, масніцы ў якой і пасля смерці гаспадыні «мамінай хадою» гавораць; мама гуртавала сям’ю, ахоўвала паразуменне сваіх дзяцей, сваёй радзіны — «адзіную — родную для ўсіх — мову»; яе ахвярнасць, пакорлівая годнасць і мудрасць, бязмежная пяшчотнасць былі і засталіся духоўнаю падтрымкаю сыну («Калі няма больш аніякага паратунку — успамінаеш маці…» 5, 8). Паказальна, што ў вершы «Несмяротнасць» паэт вуснамі свайго лірычнага героя звяртаецца — праз адпаведную графіку і інтанацыю — да Мамы як да Бога:
Неяк самі сабою ўспамінаюцца радкі В. Блажэннага: «Пусть сначала простит меня мама, // А потом уже — люди и Бог» (3, 49). Увогуле ж, паводле кнігі «З гэтага свету», паводле ўсёй творчасці Л. Галубовіча, паняцці Бог, Радзіма, Мама для яго — роўнавялікія. Цалкам відавочна, што няма ў кнізе ніводнага канцэптуальнага вобраза, ніводнай значнай праблемы, якія так ці іначай не транспануюцца ў парадыгму стасункаў чалавека з Богам. Біблейскія алюзіі надаюць творам Леаніда Галубовіча сэнсавую глыбіню і шматмернасць, прыўносяць у іх шкалу духоўных каштоўнасцяў, якія сёння, у наш «выстылы» час, асабліва неабходныя.
Літаратура
|
|
|
|
|
|
