«ПЯЦЬ ХРОСТАЎ РУСІ»
Ў ПОМНІКАХ ДАЎНЯГА
ЎСХОДНЕСЛАВЯНСКАГА ПІСЬМЕНСТВА1

Томас Менцаль (Thomas Menzel) — прыват-дацэнт у галіне славянскага мовазнаўства; працуе ў Інстытуце славістыкі ўніверсітэта Ольдэнбурга, у цяперашні час замяшчае пасаду прафесара ва ўніверсітэце Фрайбурга. Нарадзіўся ў 1967 г. у г. Марсбергу (ФРГ). Вывучаў славістыку і дзяржаўнае права ва ўніверсітэтах Вюрцбурга, Лейпцыга і Бона. Быў навуковым супрацоўнікам ва ўніверсітэце Ольдэнбурга, Грайфсвальда, Рэгенсбурга, Фрайбурга і Вены. Стажыраваўся ў Адэсе (1991) і Кракаве (1997). У 2000 г. абараніў кандыдацкую, у 2010 г. — доктарскую дысертацыю. Аўтар шматлікіх артыкулаў па праблемах гісторыі, марфалогіі і лексікалогіі славянскіх моў, а таксама манаграфій «Лексікалогія і эвалюцыя моў славянскага рэгіёна» (1998; разам з М. Гігерам і Б. Вімерам), «Флексійна-марфалагічныя змяненні ў польскай мове» (2000), «Слоўнік нямецкіх запазычанняў у цешынскім дыялекце польскай мовы» (2003; разам з Г. Генчалем), «Інструментатыў месца і часу ў славян­скіх мовах» (2014). Да сферы яго даследчыцкіх прыярытэтаў належаць пытанні змяненняў у граматыцы розных моў, а таксама праблемы моўных кантактаў. Апошнім часам даследуе кантакты паміж «вялікімі» і «малымі» славянскімі мовамі ў галіне граматыкі, вывучаючы ўплыў рускай мовы на марфалогію беларускай і ўкраінскай, што праяўляецца ў феноменах трасянкі і суржыка. Займаўся перакладамі на нямецкую мову з рускай, польскай і харвацкай моваў.

1. Усходнеславянскія летапісы як крыніцы
па гісторыі хрысціянізацыі Кіеўскай Русі

У помніках ранняга летапісання ўсходніх славянаў сустракаюцца шматлікія, часам супярэчлівыя, звесткі па гісторыі хрысціянізацыі Кіеўскай Русі. У большасці з іх паслядоўна ўзнаўляецца наступная інфармацыя2:

а) падарожжы апостала Андрэя з Сінопа праз Корсунь, Кіеў і Ноўгарад у Рым;

б) місіянерская дзейнасць епіскапа Міхаіла, прызначанага ў IX ст. патрыярхам Фоціем;

в) хрост княгіні Вольгі/Алены ў 955 г. у Канстанцінопалі;

г) «усеагульны хрост» Русі пры князю Уладзіміру ў 988 годзе.

Па-за гэтым, летапісцы адзначаюць таксама місіянерскую дзейнасць славянскіх апосталаў Кірыла і Мятода на землях заходніх славянаў. Звесткі пра гэтую дзейнасць далучаюцца да інфармацыі пра культурныя дасягенні ўсходніх славянаў у кантэксце развагаў пра літаратурную мову, якая мела аб’яднаўчую функцыю3. Узгадванне Канстанціна-Кірыла і Мятода ў старажытных летапісах заўсёды суправаджаецца спасылкай на паданне пра дзейнасць апостала Паўла ў Ілірыку, прычым названы рэгіён разумеецца як даўнейшая тэрыторыя рассялення славянаў:4 

брата же его [= Константина] Мефодiя князь Кочюлъ постави епископа во Испании.5  въ градҍ Моравҍ, еже есть Илирикъ. до негоже Павелъ апостолъ ходилъ. проповҍдая Христа6. 

І далей: Павелъ бо апостолъ ходилъ тамо и училъ. то же зовется Илирикъ и Морава. а языкъ единъ Словенескъ и Рускiй. отъ Варягъ бо пріидоша и прозвашася Русы. а Поляне прозвашася. понеже в поляхъ сҍдоша. а языкъ той же Словенскiй7. 

Архаічная своеасаблівасць вышэйпрацытаванага тэксту з «Аповесці мінулых гадоў» падаецца крыху змененай і «мадэрнізаванай» у больш позніх рэдакцыях, аднак супастаўленне тэксту першага ўсходнеславянскага летапісу з варыянтамі новых рэдакцый XVI ст., наадварот, выяўляе глыбокую пераемнасць традыцыі. І толькі згадка пра апостала Андраніка, аднаго з ліку 70-ці (Рым 16, 7), як папярэдніка Мятода і паплечніка Паўла ў Ілірыку, якая прысутнічае ў «Аповесці мінулых гадоў», страчваецца ў пазнейшых рэдакцыях.

2. Сістэматызацыя «хростаў Русі» ў XVII стагоддзі

Эклектычны кангламерат «хростаў Русі», які складаецца з міфаў і гістарычных фактаў, быў упершыню сістэматызаваны і інтэрпрэтаваны ў палемічным рэчышчы ў літаратурнай палеміцы пачатку XVII ст. — яна тычылася праблемаў Уніяцкай Царквы ва ўсходнеславянскіх рэгіёнах Рэчы Паспалітай8.  Апрацоўка гэтага матэрыялу дазваляе ўбачыць наступную цікавую класіфікацыю.

2.1 Леў Крэўза

Леў Крэўза, апалагет Уніяцкай Царквы, налічыў у раздзеле «O troim krzcie» («Пра траякі хрост») сваёй кнігі «Obrona jedności cerkiewnej» («Абарона адзінства Царквы», Вільня, 1617) толькі тры «хросты Русі». Грунтам для гэтага, як адзначае ён сам, служаць звесткі са славянскіх летапісаў, паводле якіх хросты ажыццяўляліся:

1) у перыяд праўлення Рурыка і візантыйскага імператара Васілія I, г. зн. у ІХ ст.; у той час, калі быў спалены настроены супраць Папы Канстанцінопальскі патрыярх Фоцій;9 

2) у часы княгіні Вольгі і патрыярха Тэафілакта, які нібыта атрымаў пасвячэнне ад Папы (с. 66);

3) пры Уладзіміру Святым, калі адбылося канчатковае прыняцце хрысціянства (с. 66).

Леў Крэўза, які выдатна валодаў лацінскай і грэчаскай мовамі, напісаў сваю «Абарону…», магчыма, сумесна з Язафатам Кунцэвічам, які быў вельмі абазнаны ў помніках славянскага пісьменства10.  Гэта дало Л. Крэўзу магчымасць крытычна асэнсаваць славянскія крыніцы і супаставіць іх з грэчаскімі хронікамі, а таксама з лацінскімі «Аналамі» Цэзара Баронія (Рым, 1588 г. і наст.). Так, пісьменнік са спасылкай на гэтыя тры хросты сцвярджае, што місіянерская дзейнасць на землях Русі заўсёды ажыццяўлялася ў поўнай згодзе з Рымскім Касцёлам. Кірыл і Мятод (якіх, дарэчы, Л. Крэўза згадвае, але не ўключае іх гісторыю ў свой «рэестр»), на думку аўтара, менавіта з-за адступніцтва Фоція звярнуліся ў Рым. Трэба заўважыць, што, прыводзячы гэтыя звесткі, Л. Крэўза спасылаецца на заходнія крыніцы, бо ўся гісторыя падарожжа ў Рым славянскіх апосталаў ва ўсходнеславянскіх летапісах замоўчваецца11. 

2.2 Захарыя Капысценскі

У «Палінодыі» Захарыі Капысценскага (1621–1622) распавядаецца ўжо пра чатыры «хросты Русі»: тут – з пазіцый праваслаўя – у якасці першага «хросту» пералік ачольвае легендарная гісторыя місіянерскай дзейнасці апостала Андрэя12.  Аднак гэта занадта вольная інтэрпрэтацыя крыніцаў, паколькі, згодна з легендай, апостал Андрэй усяго толькі ўсталяваў крыж у Кіеве на неабжытым узвышшы і прадказаў гэтаму месцу вялікую будучыню. Аднак у той час ён яшчэ не ўдзяліў мясцовым жыхарам таямніцы хросту.

Паданне, звязанае з апосталам Андрэем, пачало выкарыстоўвацца ў XVI ст. у палемічным рэчышчы для абгрунтавання палітычнай незалежнасці рускай Царквы ў яе супрацьстаянні візантыйскай. Насамрэч у гэтым паданні ёсць доля гістарычнай праўды: у сачыненнях некаторых айцоў Касцёла згадваецца дзейнасць Андрэя ў Скіфіі і Фракіі. Аднак вышэйзгаданае падарожжа не магло быць настолькі шырока асветлена ў гэтых сачыненнях, як пра яго распавядаецца ў асобных фрагментах славянскіх летапісаў, стылізаваных пад народныя паданні13. 

Кірыл і Мятод важныя для аргументацыі Захарыі Капысценскага з тае прычыны, што яны былі родам з Канстанцінопаля і хрысцілі мараваў, чэхаў, палякаў і венграў паводле праваслаўнага абраду. Варта адзначыць, што другі хрост Русі (у ІХ ст.) згадваецца ў сувязі з патрыярхам Фоціем, што цалкам пярэчыць сцвярджэнням Льва Крэўзы.

Захарыя Капысценскі не абмяжоўваецца ў сваіх крыніцазнаўчых пошуках славянскімі летапісамі і сінаксарамі14.  Ён цытуе таксама польскія хронікі Марціна Кромера і Мацея Стрыйкоўскага, грэчаскія аналы патрыярха Нікіфара і Іаана Занары, урэшце, нават Цэзара Баронія, а таксама якуюсьці «славенскую гісторыю» раннехрысціянскага вучонага з Карфагена Цертуліяна. Творы Цертуліяна (памёр пасля 220 г.) насамрэч з’яўляюцца адной з крыніцаў па гісторыі хрысціянізацыі скіфаў і сарматаў15.  У той час як «сармацкая тэрміналогія» захавалася толькі ў польскай літаратуры і выкарыстоўвалася ў дачыненні да славянаў16, Захарыя Капысценскі інтэрпрэтуе яе ў адпаведнасці са сваімі ўласнымі задачамі і карыстаецца толькі этнонімам «славяне».

Парафіяльны касцёл, у якім хрысцілі Гэлену Кавальскую.

2.3 Сільвестр Косаў

Менавіта ў Сільвестра Косава мы ўпершыню знаходзім пяцічасткавы «каталог хростаў», які ён апублікаваў у Кіеве ў якасці дадатка да прадмовы «Do czytelnika prawosławnego» («Да праваслаўнага чытача») яго польскага перакладу «Патэрыкона» 1635 г. Кіева-Пячэрскага манастыра17.  Гэты твор, несумненна, таксама ўзнік як апалогія праваслаўных перад Уніяцкаю Царквою. Увесь гэты фрагмент з’яўляецца дадаткам да адказу на objectio IV католікаў, якія сцвярджалі, што хрост Русі паспяхова ажыццявіўся толькі ў часы адзінства Касцёла18. Каб даказаць адваротнае, Сільвестр Косаў выбудоўвае матэрыял наступным чынам:

1. Хрост, учынены апосталам Андрэем, а таксама апосталам Паўлам і яго вучнем Андранікам (І ст.).

2. Хрост, учынены Кірылам і Мятодам па просьбе (мараўскіх) князёў Святаполка, Расціслава і Коцэла (ІХ ст.) у часы патрыярха Фоція.

3. Хрост, учынены грэчаскім мітрапалітам, пастаўленым у Кіеве ў адзін час з патрыярхам Фоціем.

4. Хрост Вольгі/Алены ў 955 г.

5. Хрост Уладзіміра і ўсёй Русі ў 1008 г., падчас патрыяршаства Сергія II.

У апошнім пункце пісьменнік дае іншае датаванне (паводле Цэзара Баронія), каб даказаць, што хрост Уладзіміра і ўсёй Русі адбыўся ў адзін час з расколам паміж Рымам і Візантыяй19.  Па-за гэтым, аўтар абапіраецца ў асноўным на ўсходнеславянскія летапісы як крыніцы сваёй класіфікацыі, аднак разам з тым цытуе М. Стрыйкоўскага, М. Кромера, Я. Длугаша, а таксама грэка Занару.

У гэтым «каталогу хростаў» ужо няма дыферэнцыяцыі паміж «заходнімі» і «ўсходнімі» місіямі, апроч таго, легендарнае падарожжа апостала Паўла ўпершыню інтэрпрэтуецца з пазіцыі кірыла-мятодаўскага кантэксту, а таксама лагічна ўвязваецца з блізкім па часе паданнем пра апостала Андрэя. Праўда, такім чынам у дадзеным выпадку адбываецца аб’яднанне двух легендарных паданняў пад «хростам № 1». Толькі шляхам такой непаслядоўнасці аказваецца магчымым выкарыстаць сімвалічнае значэнне лічбы «5», злучыўшы пяць хростаў у адным кантэксце з пяццю ранамі Хрыста20. 

2.4 Да сучасных абгрунтаванняў «каталогу хростаў».

Прадстаўлены тут спосаб аргументацыі ўкраінскіх пісьменнікаў-палемістаў грунтуецца, несумненна, на прынцыпе пацвярджэння пэўных традыцый шляхам доказу іх прывілеяванага з гістарычнага пункту гледжання становішча. Зварот да мінуўшчыны з апораю на (да-)гістарычныя падзеі быў характэрны для ўсёй сярэдневяковай гісторыі права і прывёў да шматлікіх скажэнняў у пісьмовых помніках, мэтай якіх было ў першую чаргу дадаткова санкцыянаваць ужо існуючыя прэтэнзіі і прывілеі21. У сярэдневяковым судовым справаводстве на грунце паказанняў сведкаў пры выкладанні доказаў атрымліваў перавагу той бок, які (па сваёй добрай волі) меў найбольш пераканаўчае сведчанне. Таму абедзве партыі былі зацікаўленыя ў тым, каб прадставіць да разгляду ў судзе як мага больш неабвержныя старажытныя матэрыялы ў пацвярджэнне сваіх правоў22. З гэтага пункту гледжання шлях, пракладзены тут «пяццю хростамі Русі», не з’яўляецца чымсьці надзвычайным. Супрацьлеглыя ў дыскусіі бакі аддаляюцца ў сваёй аргументацыі ў мінуўшчыну настолькі глыбока, наколькі гэта неабходна, каб знайсці пераканаўчае абгрунтаванне сваіх прэтэнзій. У гэтым сэнсе паказальнае наступнае дапушчэнне: «У XVII стагоддзі гістарычным абгрунтаваннем палітычных памкненняў украінскага народа робіцца рэтраспектыва»23. Гэты тэзіс пераканаўча сведчыць пра ступень культурнага ўплыву Захаду на ўсходніх славянаў. Справа ў тым, што праваслаўе аж да гэтага часу арыентавалася на асноўныя прынцыпы, сфармуляваныя ў Пасланнях апостала Паўла, адносна таго, што не можа быць ніякай дыскусіі наконт пытанняў веры:24 усе члены аднаго цела павінны дзейнічаць разам, у згодзе паміж сабою (пар. 1 Кар 12, 12 і наст.). У адпаведнасці з гэтым нельга было дапускаць ніякага канфлікту ўнутры Касцёла; згода ёсць увасабленнем Боскага пачатку ў Касцёле (пар. 1 Кар 3, 3)25. Новым у духоўнай культуры гэтага часу было ўжо тое, што праваслаўны бок у фармальных адносінах пачынае асвойваць метады дзейнасці католікаў. Для рымска-каталіцкага боку, які ўсведамляў свой абавязак абароны догмату filioque і прыярытэту папства, робіцца відавочнай неабходнасць тэалагічнай дыскусіі з апораю на цытаты з Бібліі, а таксама на асобныя месцы з сачыненняў айцоў Касцёла. Аднак у межах гэтай дыскусіі важна было акрэсліць храналагічнае абмежаванне ў гістарычнай аргументацыі: прадставіць адносіны паміж Заходнім Касцёлам і Усходняй Царквой у пэўным адрэзку часу, пачынаючы з якога касцёльны раскол (схізма) рабіўся ўсё больш відавочным. Такім адрэзкам часу было IX стагоддзе.

Праваслаўныя пісьменнікі дзеля таго, каб даказаць незалежнасць праваслаўя ад Рыма, пачалі ўсё больш заглыбляцца ў гісторыка-палітычныя развагі: менавіта ў гэты час ужо абмяркоўваецца праблема translatio imperii (пераносу ўлады) Усходняй Рымскай імперыі пры імператары Канстанціне ў IV стагоддзі. Трыма хростамі, такім чынам, «абысціся» не ўдаецца, таму ўяўляецца мэтазгодным увесці ў палемічныя сачыненні таксама гісторыю з апосталам Андрэем, які з часоў імператара Юстыніяна (VI ст.) трактаваўся ў дачыненні да Усходняй Рымскай імперыі як першы духоўны патрыярх Візантыі26. 

3. Гісторыя паходжання падання, звязанага
з апосталам Паўлам, у «Аповесці мінулых гадоў»

Сільвестр Косаў па-новаму ў параўнанні з папярэднікамі складае свой усходнеславянскі «каталог хростаў» (2.3): гісторыю Канстанціна-Кірыла і Мятода ён адсоўвае на другую пазіцыю. Тым часам гісторыя салунскіх братоў успрымалася ў славянскай грамадскай свядомасці як своеасаблівы пункт адліку: паводле Рамана Якабсона, гэта быў the slogan of the ethno-linguistic unity of the Slavs – лозунг моўнай і этнічнай еднасці славянаў27. Аднак аўтар «Патэрыкона» ў першым пункце звяртаецца да ўсходнеславянскіх летапісных крыніцаў, названых у 1-м раздзеле гэтага артыкула. Інфармацыя пра хрост, учынены апосталам Паўлам і яго вучнем Андранікам, г. зн. паданне пра дзейнасць апостала Паўла ў Ілірыку, менавіта ў «Патэрыконе» Сільвестра Косава ўпершыню была вылучана з кірыла-мятодаўскага кантэксту і адасоблена. Паколькі вышэйзгаданае паданне надзвычай шматслойна прадстаўлена ў легендарным матэрыяле, гэты матыў заслугоўвае больш падрабязнага разгляду.

3.1 Усходнеславянскія крыніцы і высновы на іх грунце

У «Аповесць мінулых гадоў» уключаны звязны аповед пра дзейнасць «славянскіх апосталаў» у пераказе летапісца пад 898 годам. Гэта аповед пад назваю «Сказание о преложении книг на славянский язык»,28 прычым ён адрозніваецца ад вядомых паводле паўднёваславянскіх крыніцаў жыцій Канстанціна-Кірыла29 і Мятода30, у тым ліку і дзякуючы ўключэнню падання, звязанага з апосталам Паўлам. На думку вядомага даследчыка летапісання старажытнай Русі А. Шахматава, нават змястоўна названы аповед выходзіць далёка за межы поля зроку жыхара Кіеўскай зямлі, і гэтая акалічнасць «прымушае прызнаць, што [аповед] быў складзены не самім рускім летапісцам, а асобай, якая стаяла бліжэй за яго да падзей, звязаных з дзейнасцю Кірыла і Мятода»31.  Згодна з гэтым меркаваннем, апостал Павел мог з’явіцца ў паданні пра Кірыла і Мятода толькі на Захадзе, у рэгіёне, які быў спрэчнай зонай уплыву Заходняга Касцёла і Усходняй Царквы. Версіі пра напад венграў і пра пытанні ўлады на землях заходніх славянаў, на думку А. Шахматава, лёгка дазваляюць заўважыць тут уплыў заходнеславянскай крыніцы. Наяўнасць нейкага невядомага заходнеславянскага тэксту пра дзейнасць славянскіх апосталаў, што паслужыў асновай «Сказання…» ў «Аповесці мінулых гадоў», на сённяшні дзень варта прызнаць неаспрэчным фактам32.

Інфармацыя пра шляхі, па якіх хрысціянства пранікала ў землі Русі ў часы Кірыла і Мятода, г. зн. задоўга да хросту Уладзіміра ў 988 г., відаць, не мела характару сенсацыі, была агульнавядомай, у сувязі з чым складальнік «Аповесці мінулых гадоў» у пачатку XII ст. апускае гэтую інфармацыю33. Падобнае назіраецца і ў тых помніках заходне- і паўднёваславянскага пісьменства, якія ўжо ў старажытнейшы перыяд былі засвоены ва ўсходнеславянскім рэгіёне. З прычыны таго, што арыгінальныя крыніцы практычна не захаваліся, у многіх выпадках, зыходзячы з матэрыялаў гэтых найбольш ранніх славянскіх помнікаў на Русі, немагчыма сцвярджаць адназначна, ці было гэтае паданне ўспрынятае з рэальнага тэксту альбо першапачаткова было толькі перанесенае ўсходнімі славянамі ў адпаведны кантэкст незалежна ад нейкага канкрэтнага помніка. Так ці інакш, але паданне, звязанае з апосталам Паўлам, аформлена аднастайна і прадстаўлена ўжо ў найбольш старажытных усходнеславянскіх варыянтах у такім выглядзе, як яно пададзена ў 1-м пункце гэтага артыкула. У гэтым выпадку больш праўдападобна, што тут адаптуецца нейкі страчаны арыгінальны тэкст.

Старонка з кнігі Льва Крэўзы «Абарона адзінства Царквы» (Вільня, 1617).

3.2 Біблійныя крыніцы

Легенда пра тое, што «апостал народаў» Павел меў нейкае асаблівае дачыненне да Ілірыка, першапачаткова абапіраецца, несумненна, на дадзеныя Бібліі. Так, сам Апостал у Пасланні да Рымлянаў (15, 19) заяўляе, што ён абвяшчае Евангелле ад Ерузалема да Ілірыка. Тым не менш няма поўнай упэўненасці ў тым, што Апостал асабіста наведваў Адрыятыку. У другім Пасланні да Цімафея (4, 10) ён гаворыць пра выпраўленне ў Далмацыю якраз-такі Ціта34.

3.2.1 Версіі адносна марской навалы,
у якую трапіў апостал Павел (Дз 28)

Да легендарных паданняў варта, відаць, далучыць тыя, што адпавядалі пэўнай традыцыі, якая пацвярджала факт побыту апостала Паўла ў Далмацыі. Гэтае пацвярджэнне зрабілася магчымым дзякуючы ідэнтыфікацыі вострава Меліта (паблізу яго святы Павел, які перапраўляўся на караблі ў якасці вязня, трапіў у марскую навалу; Дз 28, 1) як вострава Млет у Далмацыі. Шырокую вядомасць набыло народнае паданне, якое датычыць гэтага факта; яно было зафіксавана яшчэ Вукам Караджычам у дастаткова характэрным кантэксце: «Ostrvo u moru blizu Dubrovnika, za koje se onuda pripovijeda da je na njega izišao sveti apostol Pavle, kad mu se idući u Rim razbila lađa (djela apost. XXVIII). Za svjedočbu toga pripovijeda se da na tome ostrvu danas nema nikakve zmije. <...>» (Востраў у моры блізу Дубраўніка, пра які там распавядаецца, што на яго высадзіўся святы апостал Павел, калі яго карабель разбіўся на шляху ў Рым (Дз 28). У якасці доказу прыводзіцца сведчанне, што на гэтым востраве да сённяшняга дня зусім не водзяцца змеі)35. Пачатак традыцыі пісьмовай перадачы гэтай легенды датуецца X ст., часамі дзейнасці Канстанціна VII Барвянароднага, які зафіксаваў гэтую легенду ў сваім сачыненні «De administrando imperii» («Як кіраваць імперыяй»)36. Гэтую крыніцу ўжо маглі добра ведаць у часы складання першага ўсходнеславянскага летапіснага зводу на Русі37.

Можна выказаць сумненні адносна таго, наколькі адпавядае рэальнасці геаграфічная лакалізацыя вышэйзгаданага фрагмента Бібліі, аднак пры гэтым варта ўлічваць наступныя абставіны: традыцыйная экзэгеза, што карабель, на якім плыў Павел, разбіўся блізу вострава Мальта, была ў значнай ступені перагледжана на грунце навейшых даследаванняў. Навігацыйныя дадзеныя ў згаданым фрагменце Бібліі вельмі дакладныя і дазваляюць рэканструяваць маршрут марскога падарожжа карабля, які неўзабаве пасля свайго адплыцця з Крыта ў «Адрыятычнае мора» (Дз 27, 27) страціў здольнасць да манеўравання. Аднак у старажытныя часы не было адной назвы для тых або іншых частак акваторыі, і паняцце «знешняя Адрыятыка» выкарыстоўвалася таксама для пазначэння марскога шляху з Рыма ў Александрыю38. Супастаўленне з метэаралагічнымі дадзенымі дазваляе зрабіць выснову, што карабель мог быць адкінутым намнога далей на поўнач, чым гэта лічылася да нядаўняга часу. Потым Павел мог быць выкінуты на востраў Кефаленія каля ўзбярэжжа Заходняй Грэцыі: ландшафт гэтага вострава часткова адпавядае апісанню з «Дзеяў Апосталаў». Акрамя таго, менавіта на Кефаленіі былі пабудаваныя адзіныя, бадай што, у Заходняй Грэцыі цэрквы, прысвечаныя апосталу Паўлу. Да таго ж, ёсць звесткі пра існаванне тут старажытнага культу апостала Паўла, які знік у часы «высокага» Сярэднявечча. Надзвычай рэдкая для міжземнаморскага рэгіёна з’ява – культ змеяў, аднак на Кефаленіі ён захаваўся аж да Новага часу. Ён мог узнікнуць у сувязі з прыгаданым Вукам Караджычам «змяіным цудатварэннем» Паўла, якое апісана ў «Дзеях Апосталаў» (28, 3 і далей)39.  Праўда, у класічных даследаваннях Бібліі гэтыя звесткі адкідаюцца40, але пытанне, тым не менш, застаецца адкрытым. Так, напрыклад, разглядаецца яшчэ адзін варыянт лакалізацыі падання: карабель, на якім плыў Павел, разбіўся ў заліве Вялікі Сірт блізу Лівійскага ўзбярэжжа, хаця там з антычных часоў адбыліся настолькі значныя змяненні прыроднага ландшафту, што наўрад ці было б магчыма адшукаць тое месца, якое адпавядае апісанню з 28-га раздзела «Дзеяў Апосталаў»41.

Праблематычна даць адназначны адказ на пытанне, ці быў калісьці святы Павел у рэальнасці на адным з Іанічных астравоў. Тым больш надзённай навуковай задачай з’яўляецца вывучэнне культу апостала Паўла на Кефаленіі. Трэба ўлічваць і тое, што межы рымскай правінцыі Ілірык дакладна не вызначаны, і можна сказаць, што яе землі распасціраюцца да Паўночнага ўзбярэжжа Іанічнага мора. Так, гарады Дзірахій/Дурэс і Апалонія (у сённяшняй Албаніі) лічыліся – прынамсі на працягу нейкага часу — памежным з Ілірыкам рэгіёнам;42 Ліхнідон / Охрыд адносіцца да тэрыторыі Ілірыка,43 і нават Тэсалонікі пэўным чынам звязаны з гэтай зямлёю. Цікава, што нават сталіца Македоніі, згодна з некаторымі крыніцамі, у старажытны перыяд з’яўлялася цэнтрам былой царкоўнай епархіі Ілірыка. Урэшце, выказанае даследчыкамі меркаванне пра тое, што «Глаўніца», рэзідэнцыя біскупа Клімэнта Охрыдскага, знаходзілася блізу горада Влёры (сучасная Албанія), ізноў жа вяртае нас да паўночнага ўзбярэжжа Іанічнага мора. І хаця Кефаленія знаходзіцца за 150 км на поўдзень ад названага рэгіёна, нельга катэгарычна выключаць магчымасці ўзаемадзеяння паміж гэтымі землямі.

3.2.2 Адлюстраванне біблійнага падання вандраванняў
св. апостала Паўла ў легендах пра паходжанне славянаў

Доўгі час лічыўся абсалютна верагодным летапісны фрагмент, у якім распавядалася, што менавіта апостал Павел навярнуў да хрысціянства славянаў, якія першапачаткова аселі ў Ілірыку; практыка такой інтэрпрэтацыі набыла шырокае распаўсюджанне, аднак ужо ў XIX ст. яна была адкінута як негістарычная. Версія пра Ілірык як «прарадзіму» славянаў абвяргалася на грунце таго, што гэтае паданне мела перадусім кніжны характар. Яшчэ за 200 гадоў да ўзнікнення першага ўсходнеславянскага летапісу ў паўднёвых славянаў былі тэксты, дзе яны атаясамліваліся з іншымі народамі Балканскага паўвострава, і гэтыя народы называліся па-іншаму44.  Менавіта з дапамогай такой аргументацыі магла ў далейшым абгрунтоўвацца сувязь апостала Паўла з Балканамі, у тым ліку і дзякуючы таму, што назвы мясцовасці Мізія (лац. Moesia, у сучаснай Балгарыі) і Мізія ў Малой Азіі (лац. Mysia, недалёка ад Бурсы ў сучаснай Турцыі) блыталіся. Гэтая гістарычная памылка часта паўтаралася ў літаратурных крыніцах на царкоўнаславянскай мове. У выніку першапачатковая тэрыторыя рассялення славянаў памылкова лакалізавалася нават у Малой Азіі45.  Што датычыць малаазіяцкай Мізіі, то, зыходзячы з дакладных звестак паводле «Дзеяў Апосталаў» (16, 7 і наст.), апостал Павел насамрэч наведаў гэтую зямлю падчас другой сваёй місіі, так што і тут у чарговы раз біблійная крыніца тлумачыць звесткі з «Аповесці мінулых гадоў».

4. Заключэнне

У цэлым нельга не заўважыць, што ў літаратуры паўднёваславянскага рэгіёна матыў хросту святым апосталам Паўлам не быў актыўна запатрабаваны. Тым часам ва ўсходнеславянскіх летапісах ён, бадай што, толькі паглыбляецца і ў працэсе гістарычнага развіцця ніколі не знікае цалкам. У рэлігійнай палеміцы, датычнай Уніяцкай Царквы ва Украіне, яно атрымлівае нават новае, апалагетычнае напаўненне.

З часоў А. Шахматава (раздз. 3.1) цалкам відавочна, што паданне з усходнеславянскага летапісу «О преложении книг на славянский язык» узнікла на грунце страчанай заходнеславянскай крыніцы, якая ў змястоўных элементах адрозніваецца ад вядомых «Жыція Канстанціна» і «Жыція Мятода»46.  Разам з тым, з усіх прыведзеных вышэй дадзеных немагчыма зрабіць адназначную выснову наконт непасрэднага ўзора, які паслужыў дапаўненню і пашырэнню матыву пра святога апостала Паўла ва ўсходнеславянскім летапісанні. У рэшце рэшт можна вылучыць меркаванне, што нейкі заходнеславянскі тэкст звязвае апостала Паўла з ажыццяўленнем хрысціянскай місіі ў славянаў. Дзякуючы гэтаму падкрэсліваецца момант цеснай сувязі паміж дзейнасцю Мятода ў Маравіі і Рыме (прыгадайма, што менавіта ў гэтым горадзе прынялі пакутніцкую смерць і святы Пётр, і Святы Павел!), і тым самым гісторыя падтрымкі хрысціянізацыі Славіі Рымскім Касцёлам і Папам набывае літаратурную форму47. Як і ў згаданых вышэй сачыненнях Льва Крэўзы, Захарыі Капысценскага і Сільвестра Косава, гэтае паданне набывае пазней нават у самых ранніх сваіх распрацоўках палемічнае напаўненне як частка дыскусіі пра сферы ўплыву Заходняй і Усходняй Рымскай імперый, а таксама тых дзяржаў, якія сталі іх пераемнікамі ва Усходняй Еўропе.

Пераклад з нямецкай мовы
Жанны Некрашэвіч-Кароткай.

1. Гэты артыкул абавязаны сваім з’яўленнем курсу лекцый «Міфы і фальсіфікацыі ў славянаў», прачытанаму прафесарам Гансам Ротэ ў Бонскім універсітэце ў зімовым семестры 1992/93 г. Артыкул быў уключаны ў падрыхтаваны ў 1993 г. Маркусам Віртцам студэнцкі юбілейны зборнік у гонар праф. Г. Ротэ, гл.: Menzel, Th. Zur Entstehungsgeschichte der ‘Fünf Taufen Rußlands’, insbesondere der ‘Nummer 1b)’ // Wirtz, M. (Hrsg.). Studentische Festschrift für Hans Rothe von seinen Bonner Schülern. – Bonn, 1993. – S. 54–74.
2. Гл.: Повесть временных лет (далей у тэксце – ПВЛ) // Полное собрание русских летописей. Т. I: Лаврентьевская летопись. Изд. 2-е. – Л., 1926; Русский хронограф I = Полное собрание русских летописей. Т. XXII/1: Русский хронограф. Ч. 1. Хронограф редакции 1512 года. – СПб., 1911; Русский хронограф II = Полное собрание русских летописей. Т. XXII/2: Русский хронограф. Ч. 2. Хронограф западно-русской редакции. – СПб., 1914.
3. Garvin, P.L. The standard language problem: concepts and methods // Anthropological linguistics. – March, 1959. – P. 29.
4. Aitzetmüller, R. Morava in Illyricum, zu AnzSlPh 19, 181 ff. // Anzeiger für Slavische Philologie. B. 20. – Graz, 1990. – С. 147.
5. Цыт. па: ПВЛ, слп. 28, с.3; въ Панiи = въ Паннонiи, заўв. 38.
6. Русский хронограф I, арк. 167 зв., 168; пар.: ПВЛ, слп. 28, с. 1–4, с. 13 і наст.
7. Русский хронограф I, арк. 225. Заўв. перакл.: параўн. з адпаведным фрагментам у перакладзе на бел. мову (паводле выд. «Аповесці мінулых гадоў» пад рэд. Д. С. Ліхачова): «Пазней князь Коцэл паставіў Мятода епіскапам у Паноніі, на стальцы святога апостала Андраніка, аднаго з сямідзесяці, вучня святога апостала Паўла. Мятод пасадзіў тады двух папоў, што ўмелі вельмі хутка пісаць, і пераклаў усе кнігі поўнасцю з грэцкай мовы на славянскую за шэсць месяцаў <...>. Па сканчэнні ж аддаў годна хвалу і славу Богу, Які даў такую ласку епіскапу Мятоду, пераемніку стальца Андраніка. Таму для славянскага народа настаўнікам з’яўляецца апостал Андранік. Ён хадзіў у Маравію, і апостал Павел тут вучыў; тут жа ёсць Ілірыя, да якой даходзіў апостал Павел; тут спачатку жылі славяне. Таму для славянскага народа настаўнікам з’яўляецца Павел, з гэтага ж народа – і мы, русь, таму і для нас, русі, настаўнік – Павел, бо ён вучыў народ славянскі і паставіў епіскапа і намесніка пасля сябе Андраніка для славянскага народа. А славянскі народ і рускі ёсць адно, ад варагаў бо празваліся руссю, а спачатку былі славянамі; хаця і палянамі называліся, аднак славнскаю мова была. Палянамі ж былі названы, бо ў полі жылі, а народ славянскі – адзіны» (Старажытная літаратура ўсходніх славян XI – XIII стагоддзяў: Хрэстаматыя / пад агульн. рэд. У. Г. Кароткага. – Гродна, 2004. – С. 25, 27).
8. Iсiченко, Ю.А. Киево-Печерський Патерик у лiтературному процесi кiнця XVI – початку XVII ст. на Українi. – Київ 1990. – С. 149.
9. Krevza, L. Obrona iedności cerkiewney. Wilno 1617 // Harvard library of early Ukrainian literature. Texts. Vol. III / Red.: O. Pritsak, B. Struminsky. – Cambridge/Mass. 1987. – С. 53–55. Далей спасылкі прыводзяцца паводле гэтай публікацыі з пазначэннем старонкі ў тэксце артыкула. Пра раскол часоў патрыярха Фоція гл.: Ostrogorsky, G. Geschichte des byzantinischen Staates. – München, 1952. – С. 186 і наст., 192 і наст.; Obolensky, D. The heritage of Cyril and Methodius in Russia // Dumbarton Oaks papers. Vol. XIX, 1965. – С. 48, 57.
10. Harvard library of early Ukrainian literature. Texts. Vol. III / Red. O. Pritsak, B. Struminsky. – Cambridge / Mass., 1987. – С. XLIX.
11. Jakobson, R. Minor native sources of the early history of the Slavic church // Harvard Slavic Studies. Vol. II. – Cambridge / Mass., 1954. – С. 41.
12. Копистенський, З. Палинодiя. Сочiиненiе кiевскаго iеромонаха Захарiя Копыстенскаго, 1621-1622 года // Русская историческая библиотека. Том 4. – СПб., 1878. – Слп. 965–979, слп. 986–990.
13. Rauch, G. v. Frühe christliche Spuren in Rußland // Saeculum. Jahrbuch für Universalgeschichte. – Freiburg / München, 1956. С. 43 і наст..; пар.: Gerhard, D. Uber Vorkommen und Wertung der Dampfbäder // Zeitschrift für Slavische Philologie. B. 24. – Heidelberg, 1956. – C. 82 і наст.
14. Копистенський, З. Палинодiя... – Слп. 969. Сінаксар – збор гістарычных звестак пра якое-небудзь свята або якога-небудзь святога.
15. Rauch, G. v. Frühe christliche Spuren in Rußland... – C. 44.
16. Пар.: Исиченко, Ю. А. Киево-Печерський Патерик... – С. 148.
17. Kossow, S. Paterikon abo żywoty ss. oycow pieczarskich. – Kiiow, 1635. – С. 11–16.
18. Kossow, S. Paterikon... – С. 8; пар.: Леў Крэўза, 2.1.
19. Kossow, S. Paterikon... – С. 9.
20. Исиченко, Ю. А. Киево-Печерський Патерик... – С. 147.
21. Graus, F. Lebendige Vergangenheit. Uberlieferung im Mittelalter und in den Vorstellungen vom Mittelalter. – Köln / Wien, 1975. – С. 14 і наст.
22. Kornblum, Beweis // Handwörterbuch zur deutschen Rechtsgeschichte / А. Erler, E. Kaufmann (Hrsg.). – Berlin, 1971. – B. 1. – Слп. 404; Krause, Privileg, mittelalterlich // Тамсама. – B. 3. – Слп. 1999 і наст.; Heimbach sen. Von der Echtheit der Urkunden insbesondere // Weiskes Rechtslexikon. – В. 11. – C. 677 і наст.
23. Исиченко, Ю. А. Киево-Печерський Патерик... – С. 148.
24. Fedotov, G.P. The Russian religious mind. – Vol. I. – Cambridge / Mass., 1966. – C. 23 і наст.
25. Гл. таксама: Philaret, weiland Metropolit zu Moskau / zu Tschernigow: Geschichte der Kirche Rußlands. Ausführlicher Catechismus der rechtgläubigen, katholischen, morgenländischen Kirche. – Frankfurt / Mainz 1872. – С. 337.
26. Krumbacher, K. Geschichte der byzantinischen Litteratur. – New York, [б. г.]. – С. 391.
27. Jakobson, R. Minor native sources… – С. 42.
28. Шахматов, А.А. Повесть временных лет и ее источники // Труды Отдела древнерусской литературы. – Т. IV. – Москва–Ленинград, 1940. – С. 81.
29. Magnae Moraviae fontes historici. – Vol. II. – Brno, 1967. – C. 57–115.
30. Magnae Moraviae fontes historici. – Vol. II. – Brno, 1967. – C. 134–163.
31. Шахматов, А. А. Повесть временных лет… – С. 81.
32. Гл.: Jakobson, R. Minor native sources… – С. 64–66.
33. Obolensky, D. The heritage of Cyril and Methodius in Russia… – С. 51.
34. Гл.: Wilkes, J.J. Dalmatia (=) History of the provinces of the Roman empire. – Vol. II. – London, 1969. – С. 429.
35. Карађиħ, В.Ст. Српски Рjечник. – Vindobonae 1852. – Пра цудатварэнне апостала Паўла са змяёй гл.: Дзеі 28, 3 і далей.
36. Гл.: Warnecke, H. Die tatsächliche Romfahrt des Apostels Paulus. – Stuttgart, 1987. – С. 144.
37. Гл.: Tschižewskij, D. Geschichte der russischen Literatur im 11., 12. und 13. Jahrhundert. – Frankfurt / Main, 1948. – С. 164.
38. Thornton, C.-J. Der Zeuge des Zeugen. Lukas als Historiker der Paulusreisen. – Tübingen, 1991. – С. 324 і далей.
39. Warnecke, H. Die tatsächliche Romfahrt... – С. 146–150.
40. Гл.: Schnackenburg, R. (Rez. zu:) Thornton (гл. далей) // Biblische Zeitschrift. Neue Folge. – B. 36/2. – Paderborn, 1992. – C 276.
41. Thornton, C.-J. Der Zeuge des Zeugen... – C. 325 і наст., заўв. 288.
42. Illirico // Enciclopedia Italiana XVIII. – Milano, 1933.
43. Гл.: Иванов, Й. Български старини из Македония. – София, 1931.– С. 318.
44. Дринов, М.С. Заселение балканскаго полуострова славанами // Трудове на М.С. Дринова по Българска и Славйанска история / Златарский, В.Н. (ред.). – София, 1909. – С. 178.
45. Напрыклад, у грэчаскім «Жыціі Клімента» Феафілакта, а таксама ў «Жыціі Навума Охрыдскага».
46. Jakobson, R. Minor native sources… – С. 44–46.
47. Гл.: Jakobson, R. Minor native sources… – С. 67 і наст.