«АНЁЛЫ Ў ПОШУКАХ ЦЯБЕ...»

Неабходна цярплівасць анёла, каб усё апынулася на сваіх месцах. Вім Вендэрс

Пяцьдзясят адзін год пражыў геніяльны аўстрыйскі мастак слова Райнер Марыя Рыльке (1875–1926), і ўсё яго жыццё было асвечана роздумамі пра Бога. Нядзіўна, што нават смерць паэта, якая сталася вынікам невылечнай хваробы — лейкеміі, бачылася некаторым яго сучаснікам як своеасаблівы пераход на «новае месца», як здабыванне «новага гуку» і «новага рэха», як «новае пасвячэнне». «В небе лестница, по ней с Дарами… // С новым рукоположеньем, Райнер!» – пісала Марына Цвятаева ў сваім вершы-рэквіеме, вершы-плачы «Навагодняе».

У асобе Рыльке Бог, бясспрэчна, знайшоў аднаго са сваіх найвялікшых песняроў і непараўнальных суразмоўцаў. Адметнасць звернутай да Бога рылькеўскай паэзіі, у прыватнасці, у тым, што яна не была апалогіяй канкрэтнай рэлігійнай догмы. Невыпадкова суайчыннік Рыльке, вядомы аўстрыйскі пісьменнік Роберт Музіль у сваёй «Прамове пра Рыльке» гаварыў: «Ён быў у пэўным сэнсе самым рэлігійным паэтам пасля Наваліса, аднак я не ўпэўнены, ці была ў яго наогул якая-небудзь пэўная рэлігія» (цыт. па: 2, 251). Ёсць сведчанні (напрыклад, Штэфана Цвэйга), што амаль неад’емнымі атрыбутамі ў інтэр’еры пакоя Рыльке, дзе б ён яго ні здымаў, звычайна былі і руская ікона, і каталіцкі крыж. Рэлігійнасць аўстрыйскага паэта — гэта, хутчэй, пэўны стан душы, шукальніцы і пакутніцы, які можа быць аднолькава ўласцівы любому хрысціяніну, наогул любому верніку, і зусім не абавязкова каардынуецца з цалкам канкрэтнай канфесіяй.

Вячаслаў Іванаў, расійскі паэт, філосаф і гісторык літаратуры, пісаў у свой час пра тое, што толькі на першы погляд рэлігійная праблема «ўяўляецца дваякай: праблемаю аховы рэлігіі, з аднаго боку, праблемаю рэлігійнай творчасці — з іншага. Насамрэч яна застаецца адзінай. Без унутранай творчасці жыццё рэлігіі захаваным быць не можа — яна ўжо мёртвая» (3, 162). Калі ўнутраную рэлігійную творчасць разумець не толькі як адданасць пэўным канонам, але — і найперш — як свядомае тварэнне Бога ў сабе і сябе для Бога, як духоўнае будаўніцтва, маральнае самаўдасканальванне, як здабыванне гармоніі з хаосу навакольнага свету, тады мы гэтае адзінства знойдзем менавіта ў Рыльке. Спрабуючы суцешыць свайго адрасата, паэта і вайскоўца ў адной асобе, Рыльке раіць: «…запытайцеся ў сябе, мілы N., ды ці сапраўды Вы Бога — згубілі? А што калі Вы Яго яшчэ ніколі не знаходзілі? Бо — калі ж гэта магло быць? Няўжо Вы думаеце, што дзіця можа Яго абняць, Яго, якога мужы нясуць з цяжкасцю?.. Няўжо Вы думаеце, што, насампраўдзе Яго знайшоўшы, можна згубіць Яго, як каменьчык?.. Чаму Вы не думаеце, што Ён — ад веку наступны, Той, хто мае адбыцца, будучы, канечны плён дрэва, лісце якога — мы. Што Вам перашкаджае перакінуць Яго нараджэнне ў будучыню і жыць сваё жыццё як балючы і цудоўны дзень у гісторыі вялікай цяжарнасці? Ці ж не бачыце, як усё, што здараецца, заўсёды здараецца спачатку… і які сэнс мелі б мы, каб Той, каго мы прагнем, ужо быў?» (4).

У сваім «Фларэнційскм дзённіку» 6 ліпеня 1898 г. малады Рыльке робіць наступны глыбока метафарычны запіс: «Якім шляхам іншыя далёкія светы будуць спець да Боскасці – я не ведаю. Але я ўпэўнены, што для нас дарогай да яе з’яўляецца мастацтва, бо сярод нас ёсць мастакі, Вялікія Згаладалыя, якія ўбіраюць у сябе ўвесь сусвет і бесперапынна мяняюцца, якія ніколі не будуюць сабе дому, але, заглядзеўшыся ў вечнасць, над дахамі дамоў прасякаюць стагоддзі… Цяпер я ведаю, што мы — продкі Бога і што толькі мы ў нашай найглыбейшай адзіноце, крок за крокам рухаючыся наперад, скрозь тысячагоддзі ідзем пакрысе да Яго вытокаў» (цыт. па: 5, 376).

Паэт неаднойчы прызнаваўся ва ўласнай набожнасці, якая ад самага пачатку праяўлялася ў яго творчасці, імкнулася, кажучы яго словамі, «набыць сваё імя». Біблія была адным з яго ўлюбёных чытанняў. Цягам усёй сваёй творчасці Рыльке будзе зноў і зноў чэрпаць са скарбніц яе духоўнасці, з назапашаных у ёй эстэтычных адкрыццяў, з яе, нарэшце, вобразнасці, адным з найважнейшых складнікаў якой з’яўляецца, бясспрэчна, ангеларый, анёларый. Анёлы — адна з выразных дамінантаў мастацкага свету Рыльке, невыпадкова яны часта згадваюцца нават у пакінутых сучаснікамі паэта вызначэннях яго асобы. «Анёлы не былі для яго аздобай верша або паэтычным жэстам, ён жыў у двух светах адначасна, — гаварыў у сваім развітальным надтрунным слове адзін з прамоўцаў, — і калі ў каго-небудзь, хто беспрычынна і несвядома ўзіраўся ў яго, раптам з’яўляліся слёзы, прычынай гэтаму быў, напэўна, не ён, бо ён быў толькі паслом. Прычынай было тое, што дзякуючы паэту неверагодная духоўная краіна з году ў год знутры пашырала свае межы, пакуль не занесла яго цалкам у свае глыбіні. Гэта і толькі гэта мае месца ў яго кнігах, і якраз менавіта гэта чыталася ў яго твары» (6, 166).

Такое ж уражанне асоба паэта будзе выклікаць ва ўдзячных чытачоў і праз дзесяцігоддзі пасля яго смерці: «Херубімскім вандроўцам» прайшоў Рыльке па лёсаносных і пагібельных дарогах гэтага стагоддзя, кідаючы на «бясплодную зямлю» жыватворнае насенне мудрасці, парасткі якой у ваяўнічай апантанасці сваёй не ўбачыла ХХ стагоддзе (убачыць, можа, ХХІ)» (7, 72). «Вестуном» Боскай волі, «кіроўцам», але і нястомным богашукальнікам бачыўся Рыльке знакамітаму нямецкаму філосафу Марціну Хайдэгеру. Як бы там ні было, але, мусіць жа, невыпадкова папа Ян Павел II у адной са сваіх энцыклік цытаваў верш Рыльке «Звеставанне», прычым, што характэрна, не як лірычнае, а як багаслоўскае адкрыццё (звесткі пра гэта ёсць у адным з інтэрв’ю вядомай расійскай паэткі, перакладчыцы твораў Рыльке Вольгі Седаковай (гл.: 8).

Вобразы анёлаў — адзін з магутных і відавочных фактараў унутранай цэласнасці мастацкага космасу Райнера Марыя Рыльке. Не будучы адназначна прыналежнымі ні да суб’ектыўна-эмацыянальнай, ні да рацыянальнай сфераў і пры гэтым з’яўляючыся выключна духоўнымі істотамі, пасланцамі і выканаўцамі волі Бога, анёлы ў паэзіі Рыльке, як і ўсе астатнія яе канстанты, аказваюцца захопленымі плынню сусветнага жыцця, светапрасторай, у якой асаблівым чынам суіснуюць чалавек, прырода і іншыя «рэчы» (Dinge), дзе ўсё адзначана ўлюбёнай рылькеўскай «Bezug» – узаемасувяззю, суадноснасцю, і падлягае арганічнай зменлівасці, дзе перажыванне, душэўны стан абяртаецца «прадметам», «рэччу», а рэч, прадмет, неадухоўлены і нават неадушаўлёны, раскрывае сваю «душу», свой унутраны свет, набывае дынаміку, цякучасць, можа мігцець, трапятаць, усміхацца, дапытліва і насцярожана ўзірацца ў чалавека і наваколле. Зменлівымі, але нязменнымі ў сваёй вызначальнай сутнасці паўстаюць і рылькеўскія анёлы; ад кнігі да кнігі іх вобразы ўскладняюцца, усё больш індывідуалізаваным становіцца мастакоўскае бачанне прыроды анёлаў, іх прызначэння, стасункаў з Богам і чалавекам.

У адным з ранніх твораў, вершы «Анёл» са зборніка «Ахвяры ларам» («Larenopfer», 1895), надтрунны анёлак з паламаным крылцам, пакрыты пылам, самотны і адзінокі, успрымаецца як тужліва-скрушнае ўвасабленне сумнага лёсу памерлых дзяцей, як журботны сімвал жыццяў, што так і не паспелі расквітнець. Да месца заўважым, што матыў пакінуўшых гэты свет дзяцей будзе суправаджаць анёльскую вобразнасць скрозь усю паэзію Рыльке. Душы «рана памерлых», «дачасна памерлых» мроіліся яму анёламі; як вядома, маюцца паданні (і заснаваныя на іх мастацкія творы), паводле якіх анёлы і ёсць дзіцячыя душы, якім пашчасціла трапіць у рай.

Іншымі, стрымана-радаснымі настроямі поўніцца, напрыклад, верш «І як да цябе каханне прыйшло…» з кнігі Рыльке «Увянчаны марамі» («Traumgekrönt», 1896); тут да анёла прыпадабняецца каханне:

…Адкрыла каханне ў нябёсах акно, і, крылы згарнуўшы, упала яно мне ў сэрца і закрасавала… (9, 14).

Дастаткова зразумела, што такога роду інтэрпрэтацыі вобразаў анёлаў, па сутнасці, палягаюць у рэчышчы папярэдняй літаратурнай ды і ўласна хрысціянскай традыцыі.

Далейшае сваё развіццё яны знаходзяць у наступных кнігах паэта. У вершы «Доўга анёл у цішыні заставаўся са мною…» з кнігі «Мне на свята» («Mir zur Feier», 1899; у значна перапрацаваным выглядзе кніга выйшла ў 1909 г. пад назвай «Раннія вершы» — «Die frühen Gedichte») анёл і чалавек, прайшоўшы адну і тую ж навуку суіснавання на зямлі, займелі плёнам розныя вынікі: анёл «навучыўся палёту», неба спасціг і — не без спагады, спачування і дапамогі чалавека — адужаў зямное прыцягненне, вырваўся з яго палону і вярнуўся ў нябёсы, чалавек жа «жыццё вывучыў» і яму застаўся адданым. Цяпер з вуснаў лірычнага героя гучыць кранальнае прызнанне ў іх з анёлам пакорлівым узаемаслужэнні (з-за адсутнасці беларускага перакладу цытуем рускі):

Долго ангел в тиши оставался со мной, обаял меня послушаньем и маленьким стал, я же вырос большой, и вдруг я стал состраданьем, а он – одной лишь дрожащей мольбой. И тогда небеса я ему возвратил, я же здесь остаюсь, где он вышел из плена. Он учился полётам, я жизнь изучил, и друг другу мы служим смиренно (10, 121; пер. А. Биска).

Ужо тут можна заўважыць пэўны адыход Рыльке ад кананічнай традыцыі: не Бог, а чалавек з жалю і шкадавання да «маленькага» паслухмянага анёла вяртае яму неба. З іншага боку, цалкам магчыма, што гэткае прачытанне — досыць павярхоўнае з-за яго прамалінейнасці. Сапраўды, ці ж не можа быць так, што якраз анёл у сваёй бязмежнай спагадзе да чалавека даў яму магчымасць адчуць сваю духоўна-душэўную сілу; спакваля дорачы ўзор паслушэнства і любові, анёл «выхаваў» яго, прывёў да такога стану, калі чалавек раптам «стаў спачуваннем», і толькі пасля гэтага анёл палічыў мажлівым вярнуцца ў неба — са спадзевам на далейшае служэнне адно аднаму і Богу?

Наступным крокам да індывідуалізацыі і паглыблення вобразаў анёлаў, як, зрэшты, і наогул пытанняў веры, узаемадачыненняў чалавека з Богам, стаў паэтычны зборнік Рыльке «Кніга гадзін» («Das Stunden-Buch», 1899–1903. Ва ўсіх шматлікіх рускіх перакладах – «Часослов». Першапачаткова гэтаксама — як «Часаслоў» — падаваў назву зборніка ў перакладзе на беларускую мову і В. Сёмуха; гл.: 9, 15). «Кніга гадзін», з якой і пачалася слава паэта, у вялікай ступені была падрыхтавана вопытам двух знаходжанняў Рыльке ў Расіі — у 1899 і 1900 гадах. «Кнізе гадзін» наканавана было стаць адным з самых магутных у сусветнай паэзіі ўвасабленняў духоўнага досведу чалавека, дакладней — патаемнага, глыбока інтымнага, надзвычай складанага працэсу яго фармавання. Невыпадкова Марына Цвятаева ў сваім лісце-хваласпеве да Рыльке пісала: «Той свет (не царкоўна, хутчэй геаграфічна) ты ведаеш лепей за гэты, ты ведаеш яго тапаграфічна, з усімі гарамі, астравамі і замкамі. Тапаграфія душы — вось што ты такое. І тваёй кнігай (ах, гэта была не кніга — гэта стала кнігай!) пра беднасць, паломніцтва і смерць ты зрабіў для Бога больш за ўсіх філосафаў і прапаведнікаў разам» (цыт. па: 5, 320–321). Усе тры цыклы «Кнігі гадзін» — «Кніга пра манаскае жыццё» (1899), «Кніга пра паломніцтва» (1901), «Кніга пра галечу і смерць» (1903) — гэта своеасаблівае адзінае цэлае, звернуты да Бога маналог, які склалі незвычайныя па напале душэўнага самараскрыцця (нават — самаўскрыцця!) малітвы, малітвы-споведзі і малітвы-сумненні, малітвы-скаргі і малітвы-абяцанні. Складанасць адлюстраваных у «Кнізе гадзін» узаемазносінаў чалавека з Богам абумоўлена яшчэ і тым, што ў яе падзейна-вобразнай сістэме бярэ актыўны ўдзел мастак — стварэнне Бога, але і сам — стваральнік, творца духоўна-маральных і эстэтычных каштоўнасцяў, які прэтэндуе на ўласную ролю калі не ў светастварэнні, дык у светаіснаванні («Тварцы, яны — як Ты, браты Твае». – 11, 88). Палітра звернутых да Збавіцеля пытанняў, пачуццяў і эмоцый неабсяжна разнастайная і супярэчлівая («…мой Бог — Ён цёмны…» — 11, 9; тут і далей вылучана аўтарам; «Ты – супярэчнасцяў няпролазь…» – 11, 52): ад бязмежнай удзячнасці і адданасці («А сам расту я з цеплыні Ягонай…» – 11, 9), пакорлівасці і спачування Богу ў Яго адзінотнай самоце («…я знаю — Ты адзін, Гасподзь… // Дай знак — і я прыйду, Твой раб». — 11, 12), прызнання Яго ўсёўладдзя («Нават, калі мы не хочам: спеліць Гасподзь». — 11, 22), cпагадлівай пяшчоты («…а ты з гнязда зваліўся, // як жоўталапенькае птушаня, і мне шкада цябе…» — 11, 27), роспачы і страху («Я чую: ў сотні розных месцаў // баліць мне моцна і, здаецца, // найбольш у сэрцавіне сэрца», нібы «мой пульс // з мяне прарвецца». — 11, 29), пакаяння і надзеі на Яго ўсёдаравальнасць («Божа, даруй, калі дзёрзкага нагаварыў». — 11, 18), філасофскага разумення Яго ўсюдыіснасці («Ва ўсім знаходжу я Цябе, шматлікі…» — 11, 28) і жыццядайнай сілы («Бог-корань плод панёс…» — 11, 40) да ўсведамлення — нават перад Яго тварам — уласнай чалавечай велічы, да пераканання, што Бог мае патрэбу ў чалавеку не меншую, чым чалавек — у Ім («…і стаўся я Тваім вачам вялізнай // прасторай, каб глядзець». — 11, 24), жадання годнасці і асобаснай самастойнасці («Заўсёды хачу ў Тваім вобразе жыць… // Не хачу ніколі згінацца, // бо ілжа ў сагнутасці і ў паклонах…» — 11, 19), усвядомленасці свайго Яму падпарадкавання («…хачу стаць у ісціне перад Табой, // хачу сябе ўбачыць, як на іконах // вобраз далёкі Твой // і блізкі, і любы, // як слова, што розум мой кліча, // як дзённы мой кубак, // як мамы святое аблічча, // як карабель, // што пранёс мяне // праз смяротныя буры і згубы». — 11, 19). Галоўнае ж адкрыццё, якое робіць для сябе лірычны герой на шляху свайго духоўнага выхавання і якое, кажучы словам Рыльке, ён у сабе «спеліць» у спадзеве на душэўны супакой, — гэта тое, што Бог адзіны для ўсіх, што «праз шматмільнае «маё»-маленне, // праз слуханне і цераз адмаўленне… // адзіны Бог, як хваля, як прысуд» (11, 40).

Цалкам заканамерна, што адпаведнай супярэчлівасцю і нават антынамічнасцю пазначана ў «Кнізе гадзін» і асэнсаванне вобразаў анёлаў. Чаргаванне пачуццяў, якімі суправаджаецца іх з’яўленне на старонках кнігі, у пэўным сэнсе хвалепадобнае. З аднаго боку, вера лірычнага героя ў Бога настолькі моцная, што яна ў стане ўзняцца «вышэй анёлаў» і замест іх паслужыць Богу апірышчым, падставіць яму «сваё крыло». Падобнымі да спеваў херубіма («…усе спявалі, як херувім…») чуюцца спевы тых, хто спазнаў «росквець Божай вясны» і здабыў «свой скарб». Да анёлаў звяртаецца ўсё той жа лірычны герой-манах з просьбай быць для людзей «сховішчам ад злосці чорнай», якая зводзіць «невымоўнае» і ад якой цяжка ўратавацца нават у раі:

Будзь сховішчам ад злосці чорнай, што невымоўнае звяла. А ноч жа і ў раі была: будзь пільны вартавы з трубою, каб мовілі: труба гула (11, 50).

Яскравай выявай эмацыянальна-пачуццёвага экстазу, «малітоўнага ўздыму» верніка паўстае верш «Вяртаюся дамоў са сноў…»:

Як вецер, быў я ўвесь — парыў, святлом расплыцца мог, я быў з анёламі ўгары, дзе ўсё Нішто, і дзе тварыў глыбока-цёмны Бог (11, 56).

Але і анёлы, як бы блізка да Бога яны ні знаходзіліся, не заўсёды ў стане адшукаць Яго — «госця залатога», «цара камет і гукаў»:

Анёлы ў пошуках Цябе — а хоць бы знайсці і вывучыць у бляску золкім, ды лбамі натыкаюцца на зоркі, ні з бляску не здабыўшы, ані з поцьмы (11, 34).

Асаблівай разгалінаванасцю сэнсаў адметны верш «Я той, паслужлівы Твой послух…» Гэта свайго роду рэестр няшчасцяў, што апанавалі людзей, усіх небаракаў, ад імя якіх і звяртаецца манах да Бога — Таго, хто ёсць «заступнікам рэчаў і жывёлаў», хто «ўсім дае жыццё і смерць», але без спагадлівай увагі пакідае сваіх паслушнікаў, асуджаючы іх на «цемрадзь нары», на скляпы і сутарэнні. Не ў стане яны абудзіць спачуванне і ў пасланцоў Бога — «немыя анёлы». Не яны, светлыя і чыстыя, падаюць чалавеку знакі, а «веснік», некалі нізрынуты з нябёсаў, «у чорнай мантыі», «цёмны і чарней за ноч», той, хто заўсёды напагатове, нібы толькі і падсцерагае, каб апынуцца «Адзіным Чувальцам» скрушных пытанняў чалавека і адзіным спакушальным адказам на іх.

У вершы «З акна ўпадзе прадмет калі…» дакоры скіраваныя ўжо супраць саміх людзей, дакладней — тых з іх, хто «з пустой нязгоды» з «мудрымі сіламі» імкнецца «ў пустую тхлань ілжэсвабоды», адмаўляецца ад спакойнага і радаснага ўзрастання і ў кім расчараваныя нават анёлы, якія ў адчаі пакідаюць усякія спробы навучыць чалавека жыць «нанова, як дзіця»:

Бо ўжо й анёлы больш не ў лёце. Як птушкі ў стоме – серафімы, сядзяць вакол Яго, і мыслі з імі… (11, 94).

Але вось хваля сумнення і адчаю змяняецца хваляй даверу да «вялікай тайнасці» Боскага светаўладкавання, а адчуванне пакінутасці — разуменнем неабходнасці пакласціся на волю Бога і пачувацца «ў добрасці Ягонай і ў руцэ», нібы «на ціхім караблі пад знакам Божым // на паўнаводнай велічнай рацэ». Адбываецца нечуваны эмацыянальны і духоўна-свядомасны пералом: толькі што анёлы былі «не ў лёце», «як птушкі ў стоме», а тут перад чытачом паўстае магутная ўтапічна-фантастычная метафара — вобраз прасторы-часу, што плыве ў вечнасць «на ветразях анёлаў лёгкакрыла».

Ды не быў бы Рыльке тым мастаком, якім мы яго ведаем, — не так паэтам адказаў, як паэтам пытанняў і сумненняў, паэтам-філосафам, паводле дыялектыкі якога (і дыялектыкі самога існавання чалавека і свету) дзень змяняецца ноччу, святло змагаецца з цемрай, жыццё ўраўнаважваецца смерцю, каб эпічна-высокая метафара анёлаў-караблёў не набыла іншае сэнсавае адценне — шчымліва-журботнае («тулягі вечнай хвалі») і каб, урэшце, не саступіла месца прыземленаму, але не менш семантычна насычанаму вобразу воза з канём, заўсёдна гатовага павезці ў апошні шлях, даставіць туды, «дзе ў вечнай цемрадзі знікае // дарога доўгая і лёс…». І зноў драматызуецца атмасфера твора, зноў перад вачыма чытача праходзяць беспрытульныя жабракі, знявераныя пакутнікі, жывыя нябожчыкі, нямоглыя целам і духам, «атуленыя прахам», «акрытыя тлом», а не белым крылом херубіма. Вось ужо насамрэч, «адны, без анёлаў…»

Але і гэтае перажыванне-адчуванне — не апошняе: жах і роспач ад чужой смерці-пры-жыцці чаргуюцца з надзеяй на размыканне прасторы-часу, калі ўсё навокал «зноў будзе велічным, былінным…» і «плот залішнім стане»; з’яўляецца ўсведамленне неабходнасці «служыць зямному… ў свеце, // каб потым годна развітацца з ім», бо толькі ў такім разе магчымым будзе «вяртанне», уваскрэсенне — няхай толькі «ў гуках струн сваіх», і мажлівымі стануць іншыя — высвечаныя яснотаю — «і твар, і святасць, і анёл».

Яўленне анёлаў адбываецца і ў перадапошнім вершы трэцяга цыкла «Кнігі гадзін» («Кніга пра галечу і смерць») — «О, дзе ён, дзе ён, часу валадар…». Гэта адзін з самых расчулена-кранальных твораў Рыльке, хваласпеў Богу, які «прыйшоў з святла, святло ўзвялічыў», апладніў сэрцы і розумы, і Яго пасланцам-анёлам, гімн шчырым вернікам, да кожнага з якіх «спусціўся херувім» з чаканай добрай весткай: «…і прынялі яго як дар жывой прыроды, // і плоднасць даравана была ім».

Як бачым, анёлы — пры тым, што горні свет прадстаўлены тут (кажучы словамі расійскага вучонага, знаўцы і перакладчыка паэзіі Рыльке А.В. Карэльскага) самай «вышэйшай інстанцыяй» (12, 274), – Богам, займаюць вельмі істотнае месца ў духоўнай парадыгме «Кнігі гадзін». У вялікай ступені менавіта вобразамі анёлаў у ёй зададзены тыя маральныя імператывы, якімі з біблейскіх часоў і па сёння мусіць кіравацца чалавек, заклапочаны ўласным удасканальваннем.

Заканчэнне будзе.

Літаратура

1. Цветаева М. Новогоднее. – Электронный ресурс. Режим доступа: www.stihi-xix-xx-vekov.ru/cvetaeva-poems6.html. Дата доступа: 18.01.2013.
2. Гандельсман В. Поэзия как религия // Иностранная литература. 2006. № 2.
3. Иванов Вяч. Родное и вселенское. – Москва, 1994.
4. Рильке Р.М. Письма к молодому поэту. – Электронный ресурс. Режим доступа: www.stihi.ru/ 2006/02/11–437. Дата доступа: 18.01.2013.
5. Хольтхузен Г.Э. Райнер Мария Рильке, сам свидетельствующий о себе и о своей жизни (с приложением фотодокументов и иллюстраций) / Пер. с нем. – Челябинск, 1998.
6. Braun F. Aus einer Traurrede // Holthusen H.E. Reiner Maria Rilke. – Hamburg, 1998.
7. Свасьян К. Голоса безмолвия. – Ереван, 1984.
8. Урок Целана: С Ольгой Седаковой беседует Антон Нестеров // Контекст 9. 1999. № 4. – Электронный ресурс. Режим доступа: omiliya.org/article/urok- tselana.html. Дата доступа: 12.03.2012.
9. Рыльке Р.М. Санеты Арфею: Лірыка / Пер. з ням. В. Сёмухі. – Мінск, 1982.
10. Рильке Р.М. Книга образов. – Санкт-Петербург, 1999.
11. Рыльке Р.М. Кніга гадзін / Пер. з ням. В. Сёмухі. – Мінск, 2005.
12. Карельский А. От героя к человеку: Два века западноевропейской литературы. – Москва, 1990.
13. Музиль Р. Речь о Рильке / Пер. с нем. А. Белобратова // Нева. 1997. № 6.
14. Падрабязней пра гэта гл. у нашай кнізе: Леонова Е.А. Немецкая литература ХХ века: Германия. Австрия. – Москва, 2010.
15. Рильке Р.М. Письмо к Лу Андреас-Саломе // Р.М. Рильке. Собр. соч. в 3 т. Т. 3. – Харьков; Москва, 1999.
16. Сведенборг Э. Истинная христианская религия / Пер. с англ. – Электронный ресурс. Режим доступа: lib.guru.ua/HRISTIAN/SWEDENBORG/ tcr.txt. Время доступа: 18.01.2013.
17. Разанаў А. Сума немагчымасцяў: Зномы. – Мінск, 2009.
18. Лосский Н.О. Бог и мировое зло. — Москва, 1999.
19. Новая лирика Р.М. Рильке: Семь рассуждений (Ольга Седакова). – Электронный ресурс. Режим доступа: omiliya.org/article/novaya-lirika-rm-rilke-sem-rassuzhdenii-olga-sedakova.html. Дата доступа: 12.03.2012.
20. Петэр Хандке, дарэчы, спрычыніўся да напісання сцэнарыя культавай кінастужкі свайго суайчынніка і даўняга сааўтара Віма Вендэрса «Неба над Берлінам» («Der Himmel über Berlin», 1987), на стварэнне якой апошняга натхнілі перадусім «Дуінскія элегіі» Рыльке. Паміж імі і фільмам шмат перазоваў, але найперш гэта вобразы анёлаў, ахопленых болем за людзей, спагадай да іх і адначасна – жаданнем спазнаць чалавечыя жарсці, пакуты, каханне. Ужо пасля падзення Берлінскай сцяны, у 1993 г., Вендэрс зняў працяг «Неба над Берлінам» – такую ж кранальную і глыбокую філасофска-лірычную драму «Гэтак далёка, гэтак блізка!» («In weiter Ferne, so nah!»), дзе таксама дзейнічаюць нябесныя пасланцы.